Elm irəliləyir, dünya isə maliyyə sınağıyla üzləşir

HİV infeksiyasının müalicəsində tarixi nailiyyətlər qazanılsa da, profilaktikaya çıxış, beynəlxalq maliyyələşdirmə və ayrı-seçkiliklə mübarizə 2030-cu il hədəfinin taleyini müəyyənləşdirə bilər. Dekabrın 1-i dünyada QİÇS-lə Mübarizə Günü kimi qeyd olunur. 1988-ci ildən keçirilən bu beynəlxalq gün yalnız xəstəlik barədə məlumatlandırma kampaniyası deyil, səhiyyə sistemlərinin imkanlarını, elmi nailiyyətlərin hamı üçün əlçatanlığını, beynəlxalq əməkdaşlığın səmərəliliyini və insan hüquqlarına münasibəti qiymətləndirmək üçün mühüm fürsətdir. 2026-cı ildə bu məsələ xüsusilə aktualdır: bir tərəfdən HİV infeksiyasının müalicəsi və qarşısının alınması sahəsində elm görünməmiş imkanlar yaradır, digər tərəfdən maliyyə çatışmazlığı və xidmətlərə qeyri-bərabər çıxış onilliklər ərzində əldə olunmuş irəliləyişləri təhlükə altında qoyur.

HİV və QİÇS anlayışlarını fərqləndirmək vacibdir. HİV insanın immun sisteminə hücum edən virusdur. QİÇS isə HİV infeksiyasının müalicə olunmadığı və immun sisteminin ciddi zəiflədiyi hallarda yarana bilən son mərhələdir. Müasir antiretrovirus müalicəsi virusun çoxalmasını nəzarətdə saxlamağa, immun sistemini qorumağa və insanların uzun, sağlam həyat yaşamasına imkan verir. Müalicə nəticəsində virus yükü davamlı olaraq aşkarlanmayan səviyyəyə düşəndə HİV cinsi yolla ötürülmür. Bu elmi nəticə həm fərdi sağlamlıq, həm də ictimai səhiyyə baxımından fundamental əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu günün reallığını anlamaq üçün epidemiyanın tarixinə qayıtmaq lazımdır.

1981-ci ildə ABŞ-da əvvəllər sağlam hesab edilən insanlarda qeyri-adi immun çatışmazlığı halları barədə məlumatlar yayıldı. Sonrakı illərdə virusun müəyyənləşdirilməsi, diaqnostika üsullarının inkişafı və müalicə preparatlarının yaradılması uzun elmi mübarizənin başlanğıcını qoydu. 1980-ci illərdə HİV diaqnozu çox vaxt ölüm hökmü kimi qəbul edilirdi. Xəstəlik barədə biliklərin məhdudluğu, qorxu və stiqma infeksiyaya yoluxmuş insanların cəmiyyətdən təcrid olunmasına gətirib çıxarırdı. 1990-cı illərin ortalarında bir neçə antiretrovirus preparatının kombinasiyasına əsaslanan müalicənin tətbiqi vəziyyəti dəyişdirdi. HİV artıq yalnız qısa müddətdə ölümə səbəb olan xəstəlik kimi yox, müalicə və davamlı tibbi nəzarət tələb edən xroniki infeksiya kimi idarə oluna bilən vəziyyətə gətirildi. Bununla belə, yeni müalicə üsullarının mövcudluğu onların bütün dünyada bərabər əlçatan olması demək deyildi. Preparatların qiyməti, laboratoriya imkanları, səhiyyə infrastrukturu və maliyyə resursları ölkələr arasında böyük fərqlər yaratdı.

2000-ci illərdə beynəlxalq əməkdaşlıq bu fərqləri azaltmağa yönəldi. 2002-ci ildə QİÇS, vərəm və malyariya ilə mübarizə üçün Qlobal Fond yaradıldı. 2003-cü ildə ABŞ-ın Prezidentin QİÇS-lə Mübarizə üzrə Fövqəladə Planı (PEPFAR) fəaliyyətə başladı. Bu təşəbbüslər milyonlarla insanın diaqnostika, profilaktika və müalicə xidmətlərinə çıxışının genişləndirilməsində mühüm rol oynadı. HİV-lə mübarizə tədricən ayrı-ayrı dövlətlərin səhiyyə məsələsi olmaqdan çıxaraq qlobal inkişaf, beynəlxalq maliyyə və insan hüquqları gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrildi. Ancaq epidemiyanın sona çatdığını söyləmək hələ tezdir. UNAIDS-in 2026-cı ilin iyul ayının 27-də dərc etdiyi məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə dünyada təxminən 41 milyon insan HİV-lə yaşayıb. Həmin il 1,2 milyon yeni yoluxma qeydə alınıb, QİÇS-lə əlaqəli xəstəliklər nəticəsində təxminən 570 min insan həyatını itirib. Təqribən 32,1 milyon insan isə antiretrovirus müalicəsi alıb. Bu rəqəmlər bir tərəfdən müalicənin milyonlarla insan üçün əlçatan olduğunu, digər tərəfdən epidemiyanın hələ də çox böyük ictimai səhiyyə problemi olaraq qaldığını göstərir.

Müsbət tendensiyalar da var. UNAIDS-in qiymətləndirməsinə görə, yeni HİV yoluxmaları 1994-cü ildəki zirvə səviyyəsi ilə müqayisədə 2025-ci ildə 65 faiz azalıb. QİÇS-lə əlaqəli ölüm halları isə 2004-cü ildəki zirvə ilə müqayisədə 73 faiz aşağı düşüb. Bu dəyişikliklər tibbin, profilaktikanın və beynəlxalq proqramların real nəticələr verdiyini sübut edir. Lakin ümumi irəliləyiş ayrı-ayrı regionlarda vəziyyətin yaxşılaşması demək deyil. Bəzi ölkələrdə yoluxmalar artmaqdadır, uşaqların müalicəyə çıxışı isə böyüklərlə müqayisədə yenə də xeyli azdır. Dünya səhiyyəsinin qarşısında indi iki paralel vəzifə dayanır: mövcud xəstələrin müalicəsini davam etdirmək və yeni yoluxmaların qarşısını almaq. Birinci istiqamətdə fasilə virusun nəzarətdən çıxması, xəstələrin sağlamlığının pisləşməsi və müalicəyə davamlılıq riskinin artması ilə nəticələnə bilər. İkinci istiqamətdə maliyyə çatışmazlığı profilaktika proqramlarının zəifləməsinə, testlərə çıxışın azalmasına və infeksiyanın vaxtında aşkarlanmasının çətinləşməsinə səbəb olar. Məhz buna görə beynəlxalq maliyyələşdirmə məsələsi 2026-cı ilin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib.

UNAIDS-in 2025-ci il üzrə hesabatında aşağı və orta gəlirli ölkələrdə HİV-lə mübarizə üçün mövcud beynəlxalq resursların ciddi təzyiq altında olduğu bildirilirdi. Təşkilatın 2026-cı ilin iyulunda yenilənmiş məlumatına əsasən, 2025-ci ildə HİV-lə yaşayan təxminən 9 milyon insan müalicə almayıb. Beynəlxalq maliyyənin azalması xüsusilə donor dəstəyindən asılı olan profilaktika və icma əsaslı xidmətlər üçün əlavə risk yaradıb. Burada səhiyyənin iqtisadi tərəfi ön plana çıxır. Profilaktika və erkən diaqnostikaya ayrılan vəsait yalnız cari xərclər kimi qiymətləndirilməməlidir. Yeni yoluxmaların qarşısının alınması gələcəkdə daha böyük müalicə xərclərinin və insan itkilərinin azalmasına kömək edir. Əksinə, proqramların vaxtından əvvəl dayandırılması sonradan daha yüksək maliyyə yükü yarada bilər. Buna görə dövlətlərin səhiyyə büdcələrində davamlı maliyyələşdirmə, beynəlxalq donorların öhdəlikləri və proqramların nəticələrinə əsaslanan qiymətləndirmə bir-birini tamamlamalıdır. Bununla belə, beynəlxalq yardımı qeyri-müəyyən müddətə yeganə maliyyə mənbəyi kimi saxlamaq da dayanıqlı model deyil. HİV-lə mübarizə proqramlarının uzunmüddətli uğuru milli səhiyyə sistemlərinin gücləndirilməsini, yerli büdcələrin mərhələli artırılmasını, dərman təchizatının etibarlılığını və laboratoriya imkanlarının inkişafını tələb edir. Beynəlxalq maliyyə keçid dövründə vacib rol oynaya bilər, lakin dövlətlərin öz əhalisinin sağlamlığını qorumaq üçün institusional imkanlar yaratması əsas şərt olaraq qalır.

Elmi innovasiyalar isə yeni ümidlər yaradır. Uzunmüddətli təsir göstərən inyeksiya preparatları, profilaktik dərmanlar, daha əlçatan testlər və yeni müalicə yanaşmaları HİV-dən qorunmaq imkanlarını genişləndirir. UNAIDS 2026-cı ilin iyulunda profilaktika sahəsində yeni nəsil preparatların böyük potensialını vurğulamışdı. Bununla belə, elmi kəşfin mövcudluğuyla onun dünya əhalisi üçün əlçatan olması arasında fərq qalır. Yeni dərmanlar bahalı, tibbi infrastruktur isə zəif olanda innovasiyalar ən çox ehtiyac duyan insanlara gec çata bilər. Mübarizənin digər mühüm istiqaməti ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılmasıdır. HİV-lə yaşayan insanlara qarşı damğalama və diskriminasiya onların testdən keçməkdən, tibbi yardım almaqdan və statuslarını həkimlə müzakirə etməkdən çəkinməsinə səbəb ola bilər. Bu isə yalnız fərdin hüquqlarına yox, bütövlükdə epidemioloji nəzarətə mənfi təsir göstərir. İnsanların səhiyyə xidmətlərinə təhlükəsiz və məxfi şəkildə müraciət edə bilməsi ictimai sağlamlığın əsas şərtlərindəndir.

İnsan hüquqlarına əsaslanan yanaşma burada praktik əhəmiyyət daşıyır. Məxfilik, məlumatlı razılıq, ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi və tibbi xidmətlərə bərabər çıxış HİV-lə mübarizənin ayrılmaz hissəsidir. İctimai səhiyyə tədbirləri insanları qorxu və cəza ilə yox, etibarlı məlumat, tibbi yardım və profilaktikaya çıxış vasitəsilə müdafiə edəndə daha səmərəli olur. Bu yanaşma həm də insanları öz sağlamlıqları barədə vaxtında qərar verməyə təşviq edir. 2026-cı ilin reallığında informasiya mühiti də mühüm rol oynayır. HİV barədə yanlış məlumatların yayılması, köhnəlmiş təsəvvürlərin qorunması və xəstəliyin müəyyən sosial qruplarla əlaqələndirilməsi elmi nailiyyətlərin ictimaiyyət tərəfindən düzgün anlaşılmasına mane ola bilər. Buna görə media, təhsil müəssisələri və səhiyyə qurumları məlumatları sadə, elmi cəhətdən dəqiq və damğalama yaratmayan dildə təqdim etməlidir. HİV-in ötürülmə yolları, müasir müalicənin imkanları və profilaktika üsulları barədə düzgün bilik qorxunu azaltmağa və səhiyyə xidmətlərinə inamı gücləndirməyə köməkdir.

Azərbaycan üçün də bu gündəliyin əhəmiyyəti var. Milli səhiyyə sistemində erkən diaqnostika, müalicənin davamlılığı, məxfilik, maarifləndirmə və risk qruplarının xidmətlərə çıxışı ardıcıl diqqət tələb edən istiqamətlərdir. Bu sahədə real nəticələri qiymətləndirmək üçün ümumi şüarlar yetmir: yeni yoluxmaların dinamikası, testdən keçənlərin sayı, müalicəyə çıxış, müalicənin davamlılığı və ayrı-seçkiliklə bağlı müraciətlər kimi göstəricilər müntəzəm və şəffaf şəkildə təhlil olunmalıdır. Ölkə üzrə ən son rəsmi epidemioloji məlumatlar ayrıca yoxlanmadan konkret rəqəmlər səsləndirmək düzgün olmazdı.

Dünya 2030-cu ilə qədər QİÇS-i ictimai səhiyyə təhlükəsi kimi aradan qaldırmaq məqsədini qarşıya qoyub. Bu məqsəd HİV-in həmin tarixədək tam yox olacağı anlamına gəlmir. Söhbət yeni yoluxmaların və xəstəliklə əlaqəli ölüm hallarının kəskin azaldılmasından, müalicəyə çıxışın genişləndirilməsindən və epidemiyanın ictimai sağlamlığa yaratdığı təhlükənin idarəolunan səviyyəyə çatdırılmasından gedir. UNAIDS xəbərdarlıq edir ki, maliyyə çatışmazlığı və profilaktika xidmətlərinin zəifləməsi bu hədəfə çatmağı çətinləşdirə bilər.

1 dekabrın mesajı yalnız xəstəliyin mövcudluğunu xatırlatmaq deyil. Bu gün dövlətlərə, beynəlxalq təşkilatlara və cəmiyyətlərə verilən sual budur: elm milyonlarla insanın həyatını qurtaracaq imkanlar yaradıbsa, həmin imkanlardan niyə hər kəs eyni dərəcədə faydalana bilmir? HİV-lə mübarizədə uğur yalnız yeni preparatların yaradılması və ya statistik göstəricilərin azalması ilə ölçülməməlidir. Uğur həm də insanın vaxtında testdən keçə bilməsi, müalicəni fasiləsiz alması, tibbi sirrinin qorunması və xəstəliyinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmamasıdır. Beynəlxalq əməkdaşlıq zəifləyəndə, maliyyə proqramları dayandırılanda və səhiyyə xidmətlərinə çıxış daralanda elmi tərəqqinin təsiri də məhdudlaşır. QİÇS-ə qarşı mübarizənin gələcəyini artıq təkcə laboratoriyalarda əldə olunan kəşflər müəyyənləşdirməyəcək. Həlledici amillər elmi nailiyyətlərin əlçatanlığı, dövlətlərin siyasi iradəsi, davamlı maliyyələşdirmə və insan hüquqlarına hörmət olacaq. 2030-cu il hədəfinə çatmaq üçün dünya malik olduğu tibbi imkanları real, davamlı və bərabər müdafiə sisteminə çevirməlidir.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert