2020-ci il oktyabrın 25-i Azərbaycan Respublikasının müasir hərbi-diplomatik tarixində və Cənubi Qafqazın geopolitik arxitekturasında həlledici mərhələlərdən birini təşkil edir. Qubadlı şəhərinin və rayonunun işğaldan azad edilməsi 44 günlük Vətən Müharibəsinin strateji burulğan nöqtəsi olmuşdur.

Hərbi-operativ baxımdan Qubadlı əməliyyatı yüksək relyefli, dağlıq və çətin şəraitdə həyata keçirilən, müasir hərb elmində xüsusi qiymətləndirilən tətbiqi strategiya nümunəsidir. Şəhərin azad edilməsi ilə Ermənistanın işğalçı kontingentinin cənub qruplaşması tam şəkildə darmadağın edilmiş, Laçın koridorunun vizual və atəş nəzarətinə götürülməsi üçün əlverişli platsdarm formalaşdırılmışdır. Bu zəfər, eyni zamanda, Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə uyğun olaraq təkbaşına bərpa etmək qüdrətini nümayiş etdirmişdir.

Qubadlı rayonunun azad edilməsi əməliyyatı cənub cəbhəsində intensiv hücum hərəkətlərinin məntiqi davamı kimi həyata keçirilmişdir. Xocavənd və Cəbrayıl istiqamətlərindən irəliləyən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri düşmənin bir neçə eşelonlu müdafiə xəttini yararaq Həkəri çayı vadisi boyunca şimal istiqamətində uğurlu manevrlər etmişdir. Sərhəd Boyu Əməliyyatlar nəticəsində İran İslam Respublikası ilə həmsərhəd olan dövlət sərhədi tam nəzarətə götürüldükdən sonra əsas zərbə qüvvəsi Qubadlı istiqamətinə yönəldilmişdir.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən bu əməliyyatlar planı şəhərin minimum dağıntı və mülki itki riski ilə azad olunmasını təmin etmişdir. Qubadlının azad olunması Şuşa əməliyyatına gedən yolda təchizat xətlərinin kəsilməsi və düşmənin manevr imkanlarının sıfırlanması baxımından həlledici rol oynamışdır.

Qubadlı rayonu Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun mərkəzi coğrafi halqalarından birini təşkil edir. Şimaldan Laçın, şərqdən Xocavənd və Cəbrayıl, cənubdan Zəngilan rayonları ilə, qərbdən isə Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəd olması Qubadlını regionun nəqliyyat-logistika qovşağına çevirir. Xüsusilə, Zəngəzur koridorunun açılması perspektivində Qubadlı rayonu Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişmə nöqtələrindən biri kimi böyük tranzit potensialına malikdir.

Həkəri və Bərgüşad çaylarının qovşağında yerləşən Qubadlı rayonu zəngin su resurslarına, münbit torpaqlara və geniş meşə zolaqlarına malikdir. Rayonun relyefi və iqlim şəraiti kənd təsərrüfatının, xüsusən də heyvandarlıq, taxılçılıq, tütünçülük, bağçılıq və üzümçülüyün intensiv inkişafı üçün əlverişli zəmin yaradır. İşğaldan əvvəlki dövrdə Qubadlı Azərbaycanın əsas kənd təsərrüfatı bazalarından biri olmuşdur.

Rayonun zəngin hydro-enerji potensialı Kiçik Su Elektrik Stansiyalarının (KSES) tikintisinə geniş imkanlar açır. Artıq "Həkəri-1", "Qubadlı" və digər su elektrik stansiyalarının istismara verilməsi Şərqi Zəngəzurun "Yaşıl Enerji Zonası"na çevrilməsi konsepsiyasına mühüm töhfə verir.

Post-münaqişə dövründə Qubadlı şəhəri və rayon kəndləri müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında sıfırdan bərpa olunur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təsdiq etdiyi Baş Plana əsasən, Qubadlı şəhəri ekoloji təmiz, rəqəmsal texnologiyalara əsaslanan və yüksək həyat standartlarını təmin edən "Ağıllı Şəhər" (Smart City) konseptinə uyğun inşa edilir. Baş planda yaşıl zonaların payı 60%-dən çox nəzərdə tutulmuşdur.

"İşğaldan azad edilmiş ərazilərə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı" çərçivəsində Qubadlı rayonunda bərpa-quruculuq işləri sürətlə davam edir. Zəruri infrastrukturun - elektrik, su, qaz, rabitə xətlərinin çəkilməsi ilə yanaşı, əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsi üçün sənaye zonalarının və aqroparkların salınması nəzərdə tutulur. Mahruzlu, Zilanlı və Xanlıq kəndlərində həyata keçirilən pilot layihələr sakinin öz ata-baba yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli dönüşünə şərait yaradır.

Rayon ərazisinin mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsi prosesi ANAMA və aidiyyəti qurumlar tərəfindən intensiv şəkildə aparılır. Təhlükəsizliyin təmin edilməsi, paralel olaraq mühəndis-kommunikasiya xətlərinin qurulması qayıdış prosesinin sürətlənməsində əsas faktordur. Qubadlı regional idarəetmə və xidmət mərkəzi kimi formalaşaraq, ətraf kəndlərin sosial-iqtisadi inkişafını stimullaşdıracaqdır.

30 illik işğal dövründə Qubadlı rayonunun meşə fonduna, xüsusən də Qubadlı Dövlət Təbiət Yasaqlığına ciddi ekoloji zərər vurulmuşdur. Bərgüşad və Həkəri çaylarının hövzəsindəki nadir ağac növləri kütləvi qırılmaya məruz qalmışdır. Hazırda Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən regionda genişmiqyaslı meşəbərpa işləri, yaşıllaşdırma aksiyaları və biomüxtəlifliyin reabilitasiyası layihələri icra edilir.

Qubadlı rayonunun azad olunması təkcə ərazi suverenliyinin bərpası deyil, eyni zamanda işğal nəticəsində pozulmuş minlərlə azərbaycanlının fundamenal insan hüquqlarının - mülkiyyət, yaşayış, təhlükəsizlik və inkişaf hüquqlarının bərpası deməkdir. Ermənistanın 1993-cü ildə həyata keçirdiyi etnik təmizləmə və mədəni soyqırımı aktları beynəlxalq konvensiyalara (o cümlədən 1954-cü il Haaqa Konvensiyası) zidd olmuşdur. Qubadlıdakı tarixi-dini abidələrin, məscidlərin və muzeylərin dağıdılması faktları sənədləşdirilərək beynəlxalq məhkəmə instansiyalarına təqdim edilmişdir.

Bu gün Azərbaycan dövləti Qubadlıda həyata keçirdiyi sürətli bərpa layihələri ilə beynəlxalq hüququn aliliyini və post-münaqışə dövründə regionun reinteqrasiyası modelini praktiki olaraq nümayiş etdirir. Beynəlxalq təşkilatlar və diplomatik korpus nümayəndələrinin regiona səfərləri dağıntıların miqyasını və aparılan quruculuq işlərinin şəffaflığını əyani şəkildə sübut edir.

25 Oktyabr - Qubadlı Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının milli qürurunun, yenilməz iradəsinin və dövlətçilik qüdrətinin təcəssümüdür. Qubadlının azad edilməsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün, sabitsizliyin aradan qaldırılmasının və davamlı inkişafın mühüm zəminini yaratmışdır. Azərbaycanın irəli sürdüyü 5 əsas prinsip əsasında Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması cəhdləri məhz bu tarixi reallıqlara söykənir.

Nurlana Yusifova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı