“Dövlət auditi” informasiya sisteminin iqtisadi və institusional əhəmiyyəti

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 14 avqust 2026-cı il tarixli 768 nömrəli Fərmanı ilə “Dövlət auditi” informasiya sisteminin (DAİS) yaradılması və sistemin fəaliyyətini tənzimləyən Əsasnamənin təsdiqi dövlət maliyyə nəzarətinin rəqəmsal transformasiyasında yeni institusional mərhələ açır. Yeni mexanizm audit üçün zəruri məlumatların müxtəlif dövlət qurumlarından elektron qaydada toplanmasını, qarşılıqlı mübadiləsini, avtomatlaşdırılmış emalını və təhlilini nəzərdə tutur. Bu yanaşma nəzarətin yalnız sənədlərin sonradan yoxlanmasına əsaslanan ənənəvi modeldən daha çevik, məlumat əsaslı və risklərə həssas idarəetmə modelinə doğru inkişafı üçün hüquqi və texnoloji zəmin yaradır.

Müasir dövlət idarəçiliyində rəqəmsallaşma artıq sadəcə xidmətlərin elektron formaya keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Növbəti mərhələ böyük həcmdə idarəetmə məlumatlarının əlaqələndirilməsi, qərarların həmin məlumatlar üzərində qurulması, nəzarət mexanizmlərinin daha operativ işləməsi və resurslardan istifadənin nəticələrinin ölçülə bilməsidir. Məhz bu baxımdan “Dövlət auditi” informasiya sisteminin yaradılması maliyyə nəzarətinin texniki modernləşdirilməsi deyil, dövlət maliyyəsinin idarə edilməsi fəlsəfəsinə təsir göstərə biləcək institusional yenilik kimi qiymətləndirilə bilər. Prezidentin fərmanı DAİS-in yaradılmasını hüquqi qərar səviyyəsində təsbit edir, Əsasnamə isə sistemin hüquqi, təşkilati və texnoloji əsaslarını, iştirakçıların vəzifələrini, məlumat mübadiləsinin qaydalarını və təhlükəsizlik çərçivəsini müəyyənləşdirir.

Fərmanın hüquqi konteksti də əhəmiyyətlidir. Sənəd “Büdcə sistemi haqqında”, “Sığorta fəaliyyəti haqqında” və “Hesablama Palatası haqqında” qanunlarda 10 iyul 2026-cı il tarixli 440-VIIQD nömrəli Qanunla edilmiş dəyişikliklərin icrası ilə əlaqədar qəbul olunub. Beləliklə, DAİS ayrıca texnoloji layihə kimi deyil, dövlət maliyyə nəzarətinin hüquqi mexanizmlərində aparılan ardıcıl yenilənmənin tərkib hissəsi kimi formalaşdırılır. Bu yanaşma rəqəmsal sistemin sadəcə informasiya toplayan platforma deyil, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş audit səlahiyyətlərinin daha keyfiyyətli icrasına xidmət edən idarəetmə aləti olmasını ön plana çıxarır.

Əsasnaməyə görə, DAİS-in əsas məqsədi Hesablama Palatasının kənar dövlət maliyyə nəzarəti və büdcə prosesində iştirakından irəli gələn fəaliyyətinin keyfiyyətini davamlı artırmaqla dövlət maliyyəsinin idarə olunmasına töhfə verməkdir. Nəzarətin vaxtında aparılması, riskli sahələrin daha erkən müəyyən edilməsi, müxtəlif mənbələrdə olan məlumatların tutuşdurulması, təkrar sorğuların və kağız dövriyyəsinin azalması, analitik imkanların genişlənməsi və qərarların sübut bazasının güclənməsi də keyfiyyət göstəricilərinə daxildir.  Əsasnamə DAİS-in funksional məntiqini aydın şəkildə müəyyən edir: sistem rəqəmsal texnologiyalardan və informasiya-kommunikasiya vasitələrindən istifadə etməklə sənədlərin və məlumatların elektron mübadiləsini, avtomatlaşdırılmış emalını, verilənlərin auditini və təhlilini təmin etməlidir. Bu formul dövlət auditinin gələcək inkişaf istiqamətini də göstərir. Rəqəmsal inteqrasiya həmin mərhələlərin mühüm hissəsini standartlaşdırmağa və sürətləndirməyə imkan verir. Məlumatın elektron mübadiləsi təkcə vaxt itkisinin azalması demək deyil, həm də mərkəzləşdirilmiş və qaydalarla tənzimlənən informasiya mübadiləsi məlumatların mənbəyinin, təqdim olunma vaxtının və dəyişiklik tarixçəsinin daha aydın izlənməsinə şərait yaradır. Bu isə audit sübutlarının keyfiyyəti baxımından mühüm amildir. Avtomatlaşdırılmış emal və verilənlərin təhlili isə nəzarətin məzmununu dəyişə biləcək əsas komponentlərdəndir. Müxtəlif dövrlər üzrə büdcə xərclərinin dinamikası, satınalma qiymətlərində kəskin fərqlər, eyni təchizatçı ilə təkrarlanan müqavilələr, investisiya layihələrinin maliyyə göstəricilərində uyğunsuzluqlar, vergi və gömrük məlumatları arasındakı fərqlər kimi çoxsaylı nümunələr böyük məlumat massivində analitik qaydalar vasitəsilə daha sürətli seçilə bilir. Əsasnaməyə uyğun olaraq məlumatların avtomatlaşdırılmış emalı üçün hüquqi çərçivənin yaradılması gələcəkdə risk indikatorları, analitik panellər və erkən xəbərdarlıq mexanizmlərinin inkişafına imkan verən baza rolunu oynayır.

Əsasnamənin büdcə təşkilatlarının kassa icrası, maliyyə əməliyyatlarının uçotu və alınmış mal, iş və xidmətlərə görə yaranan kreditor borclarının ödənilməsi barədə elektron məlumatların sorğu əsasında əldə edilməsini nəzərdə tutması da əhəmiyyətlidir. Kreditor borcları və kassa icrası büdcə idarəetməsinin cari vəziyyətini xarakterizə edən həssas göstəricilərdir. Bu məlumatların vaxtında müqayisəsi planlaşdırma, icra intizamı və öhdəliklərin idarə olunması barədə daha əsaslandırılmış nəticələrə gəlməyə kömək edir. Ən önəmlisi isə odur ki, sistemin məqsədi nəzarət obyektləri üçün əlavə bürokratik yük yaratmaq deyil, mövcud məlumatların rəqəmsal kanallarla daha sistemli və təhlükəsiz mübadiləsini təmin etməkdir.

Dövlət investisiyaları uzunmüddətli iqtisadi və sosial nəticə yaratmalı olan böyük həcmli resursları əhatə edir. Bu layihələrdə vaxt, dəyər və nəticə arasında əlaqənin qorunması xüsusilə vacibdir. Məlumatların müxtəlif qurumlarda parçalanmış qalması layihənin ümumi maliyyə mənzərəsini görməyi çətinləşdirə bilər. DAİS belə məlumatların audit məqsədləri üçün vahid analitik mühitə gətirilməsini nəzərdə tutur. İnvestisiya layihəsinin qiymətləndirilməsi yalnız ayrılmış vəsaitin qanunauyğun xərclənib-xərclənmədiyi ilə məhdudlaşmamalıdır. Maliyyə nəzarəti baxımından layihənin ilkin dəyəri ilə son dəyəri, icra qrafiki, müqavilə dəyişiklikləri, ödənişlərin mərhələləri, faktiki iş həcmi və son nəticə arasında uyğunsuzluqlar da diqqət mərkəzindədir. DAİS-in satınalma, büdcə, smeta-normativ və qiymətqoyma məlumatlarını bir platformada əlaqələndirmək potensialı belə müqayisələrin daha sistemli aparılması üçün imkan yaradır. Bu, xüsusilə iri infrastruktur layihələrində resurs səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinə əlavə analitik dəyər verə bilər.

Layihənin əsas ağırlıq nöqtələrindən biri sistemlərarası inteqrasiyadır. Yəni DAİS-in uğuru ayrıca yeni məlumat bazasının yaradılmasından daha çox mövcud dövlət informasiya ehtiyatlarının düzgün əlaqələndirilməsindən, məlumat formatlarının uyğunlaşdırılmasından və ötürülmənin davamlılığından asılı olacaqdır. Əsasnamədə dövlət satınalmaları ilə bağlı nəzərdə tutulan məlumatların həcmi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Satınalma planı, əsas şərtlər toplusunda yer alan şərtlər, yekun protokol, müəyyən hallarda satınalma metodunun tətbiqinə dair razılıqlar, iştirakçıların qiymət təklifləri, elektron qaydada bağlanmış müqavilələr, eləcə də həmin müqavilələr üzrə mal, iş və xidmətlərin hərəkətini təsdiq edən sənədlər DAİS-də audit məqsədləri üçün istifadə edilə biləcək məlumatlar sırasındadır. Bu, satınalma prosesinə yalnız yekun ödəniş nöqtəsindən deyil, planlaşdırmadan müqavilənin icrasına qədər zəncirvari baxış imkanı yaradır.

DAİS-ə smeta-normativ və qiymətqoyma sistemi üzrə göstəricilərin daxil edilməsi də bu baxımdan mühüm yenilikdir. Xüsusilə tikinti, təmir və infrastruktur layihələrində resurs metodu üzrə qiymət hesablamalarının audit məlumatları ilə əlaqələndirilməsi faktiki xərclə normativ və ya əsaslandırılmış xərc arasında fərqləri daha tez müəyyən etməyə kömək edə bilər. Bu imkan dövlət vəsaitinin qənaətlə istifadəsi, layihə dəyərlərinin əsaslandırılması və müqavilə intizamının gücləndirilməsi baxımından perspektivlidir. Çünki DAİS-in mühüm xüsusiyyətlərindən biri audit predmetinə uyğun olaraq müxtəlif iqtisadi informasiya mənbələrini eyni nəzarət məntiqində birləşdirə bilməsidir. Bu məlumatların birgə təhlili maliyyə əməliyyatının müxtəlif mərhələləri arasında uyğunluğun yoxlanması üçün geniş imkanlar açır.

Əsasnamədə dövlət orqanlarının, dövlət mülkiyyətində olan və nəzarət zərfi dövlətə məxsus hüquqi şəxslərin, publik hüquqi şəxslərin və dövlət büdcəsindən maliyyə alan digər təşkilatların bank hesablarına dair məlumatların da müəyyən çərçivədə sistemə ötürülməsi nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı torpaq sahəsi, əkin növü, subsidiya məbləği və verilmə tarixi kimi kənd təsərrüfatı subsidiyalarına dair məlumatlar da məlumat dairəsinə daxildir. Belə geniş inteqrasiya maliyyə nəzarətinin iqtisadi fəaliyyətin ayrı-ayrı hissələrinə deyil, bütöv əməliyyat zəncirinə baxmasını mümkün edə bilər. Bununla belə, geniş məlumat dairəsi informasiya təhlükəsizliyi və məqsədyönlü istifadə tələblərinin də eyni dərəcədə ciddi qurulmasını zəruri edir.

Real vaxt rejimində məlumat mübadiləsinin mümkün olmadığı hallar üçün Əsasnamə alternativ mexanizm də müəyyən edir. Belə hallarda sənədlər və məlumatlar aidiyyəti qurumların elektron kabinetləri vasitəsilə, təkmil sertifikatlı gücləndirilmiş elektron imza ilə təsdiq olunmaqla daxil edilir. Bu həll rəqəmsal transformasiyanın mərhələli xarakterini nəzərə alan praktik yanaşmadır. Bütün dövlət informasiya sistemlərinin eyni texnoloji hazırlıq səviyyəsində olması mümkün deyil. Ona görə də həm sistemlərarası avtomatik inteqrasiya, həm də hüquqi qüvvəyə malik elektron təqdimetmə kanalının paralel saxlanılması keçid dövründə prosesin fasiləsizliyini təmin edə bilər.

Əsasnamədə DAİS-in dayanıqlı, mühafizəli və yüksəkötürücülü telekommunikasiya qurğuları və kanalları üzərində fəaliyyət göstərməsi, sistemin və məlumatların ehtiyat nüsxələrinin “Hökumət buludu”nda saxlanılması nəzərdə tutulur. Prezidentin fərmanı da Hesablama Palatasına Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi ilə birlikdə DAİS-in “Hökumət buludu” konsepsiyasına uyğun yerləşdirilməsi, aparılması və təkmilləşdirilməsi üçün tədbirlər görməyi tövsiyə edir. Bu, məlumatların davamlılığı və fövqəladə hallara hazırlıq baxımından institusional təminat yaradır. Əsasnamədə informasiya təhlükəsizliyi üzrə məsuliyyət bir neçə dövlət qurumu arasında koordinasiya əsasında qurulur. Hesablama Palatası sistemin sahibi və operatoru kimi təhlükəsizliyin təmin edilməsində əsas rol oynayır; Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti, Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti, Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi və “Hökumət buludu”na münasibətdə isə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi ilə birgə fəaliyyət nəzərdə tutulur. Mövcud və yarana biləcək təhlükələr, təhlükəsizlik insidentləri və müdaxilə cəhdləri barədə dərhal məlumatlandırma, zəruri sorğulara ən geci 24 saat ərzində cavab verilməsi kimi müddəalar təhlükəsizlik idarəçiliyinə operativ reaksiya prinsipini daxil edir.

Sistemin dayanıqlılığı üçün ehtiyat Data Mərkəzində fəaliyyətin davam etdirilməsi mexanizminin nəzərdə tutulması da diqqətəlayiqdir. Rəqəmsal audit məlumatdan daimi istifadə tələb edir; sistemin uzunmüddətli dayanması nəzarət proseslərinə və qərarların vaxtında verilməsinə təsir göstərə bilər. Buna görə biznes davamlılığı, ehtiyat nüsxələrin müntəzəm yoxlanılması, insident ssenarilərinin sınaqdan keçirilməsi və proqram təminatında dəyişikliklərin əvvəlcə istismaraqədərki formalaşma mühitində test edilməsi texniki detal deyil, audit sisteminin etibarlılığının ayrılmaz hissəsidir. Əsasnamənin bu komponentləri ayrıca təsbit etməsi rəqəmsal nəzarətdə texnologiya risklərinin də idarəetmə riskləri kimi qəbul edildiyini göstərir.

Əsasnamədə fərdi məlumatların toplanılması, işlənilməsi və mühafizəsinin “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanuna və digər normativ hüquqi aktlara uyğun həyata keçirilməsi açıq şəkildə təsbit edilir. Eyni zamanda əldə olunması məhdudlaşdırılmış informasiya və kritik informasiya infrastrukturu obyektləri üzrə xüsusi hüquqi rejimlərin tətbiqi saxlanılır. Bu, audit səlahiyyətlərinin geniş məlumat çıxışı ilə müşayiət olunmasına baxmayaraq, məlumatdan istifadənin hüquqi məqsəd və təhlükəsizlik çərçivəsində qalmalı olduğunu göstərir.

Əsasnamədə iştirakçıların DAİS-dəki məlumatlardan yalnız xidməti məqsədlər üçün istifadə etməsi və elektron imza vasitələrinin konfidensiallığını təmin etməsi ayrıca öhdəlik kimi göstərilir. İstifadəçi hüquqlarının müəyyənləşdirilməsi də bu balansın vacib hissəsidir. Əsasnamə istifadəçilərə DAİS-dəki açıq məlumatlarla tanış olmaq, qanunda nəzərdə tutulan istisnalar xaricində özləri barədə məlumatları əldə etmək və dəqiqləşdirilməsi üçün müraciət etmək, elektron kabinet vasitəsilə müraciət göndərmək, sistem iştirakçıları ilə elektron sənəd mübadiləsi aparmaq, təkmilləşdirmə təklifləri vermək və hüquqlarının pozulmasından inzibati və ya məhkəmə qaydasında şikayət etmək imkanları verir. Beləliklə, rəqəmsal audit yalnız dövlət qurumlarının məlumat əldə etmə mexanizmi kimi deyil, hüquq və məsuliyyətlərin qarşılıqlı müəyyənləşdirildiyi rəqəmsal institusional mühit kimi qurulur.

DAİS-in yaradılmasının iqtisadi əhəmiyyətini bir neçə səviyyədə qiymətləndirmək olar. Birinci səviyyə əməliyyat səmərəliliyidir. Elektron məlumat mübadiləsi sorğuların hazırlanması, sənədlərin çapı, daşınması, təkrar daxil edilməsi və əl ilə tutuşdurulması kimi vaxt aparan prosesləri azaltmağa şərait yaradır. İkinci səviyyə audit resurslarının daha məqsədli istifadəsidir. Avtomatlaşdırılmış təhlil riskli əməliyyatları ilkin mərhələdə seçə bildiyi halda auditorlar daha çox peşəkar mülahizə tələb edən məsələlərə fokuslana bilərlər. Üçüncü səviyyə isə idarəetmə qərarlarının keyfiyyətidir: audit nəticələri yalnız sonradan pozuntunu təsbit etməyə deyil, sistemli problemlərin səbəblərini göstərməyə və gələcək büdcə qərarlarının təkmilləşdirilməsinə xidmət edir.

DAİS-in hüquqi bazasının yaradılması mühüm başlanğıcdır, lakin rəqəmsal sistemlərin uğuru əsasən tətbiqin keyfiyyətindən asılı olur. Birinci prioritet məlumat standartlarının uyğunlaşdırılmasıdır. Eyni iqtisadi məzmun müxtəlif qurumlarda fərqli kod, təsnifat və formatla saxlanılırsa, avtomatik müqayisə çətinləşir. Məlumat lüğətləri, vahid identifikatorlar, tarix və məbləğ formatları, təşkilat və müqavilə kodları üzrə standartlaşdırma aparılmalıdır. İkinci prioritet məlumat keyfiyyətinə nəzarətdir. Sistemə daxil olan hər məlumatın mənbəyi, yenilənmə vaxtı və cavabdeh qurumu izlənə bilməli, ziddiyyət yarandıqda düzəliş proseduru işləməlidir.

Üçüncü prioritet kadr və analitik bacarıqlardır. Rəqəmsal audit ənənəvi maliyyə və hüquq biliklərinə əlavə olaraq məlumat analitikası, informasiya sistemləri, kibertəhlükəsizlik və proses analizi üzrə kompetensiyalar tələb edir. Auditorun rolu azalmaq əvəzinə daha mürəkkəb olur: sistemin verdiyi siqnalın iqtisadi mahiyyətini qiymətləndirmək, yanlış pozitiv nəticələri ayırmaq, səbəb-nəticə əlaqəsini müəyyən etmək və hüquqi əsaslandırma vermək insan peşəkarlığı tələb edir. Buna görə texnologiyaya qoyulan investisiya ilə yanaşı, insan kapitalına davamlı sərmayə də DAİS-in səmərəliliyinin şərtidir.

Dördüncü prioritet alqoritmik şəffaflıq və audit izi olmalıdır. Avtomatlaşdırılmış risk seçimi tətbiq edilirsə, hansı meyarın nə üçün risk siqnalı yaratdığı auditor üçün izah edilə bilməlidir. Məlumat üzərində edilmiş hər dəyişiklik və istifadəçi əməliyyatı sonradan izlənə bilən audit izi saxlamalıdır. Beşinci prioritet mərhələli inkişafdır. Bütün məlumat mənbələrini eyni vaxtda tam inteqrasiya etmək əvəzinə, yüksək dəyər yaradan sahələr üzrə prioritetləşdirmə, pilot tətbiq, nəticələrin qiymətləndirilməsi və sonra miqyaslandırma daha dayanıqlı nəticə verə bilər. Əsasnamədə dəyişikliklərin istismaraqədərki mühitdə yoxlanılması tələbi də məhz nəzarətli inkişaf yanaşmasını dəstəkləyir.

Əsasnamənin iştirakçılara aktual, tam və etibarlı məlumatları vaxtında təqdim etmək öhdəliyi qoyması məhz bu yeni məsuliyyət modelinin hüquqi ifadəsidir. Müqavilə, ödəniş, satınalma, uçot və nəticə məlumatları arasında əlaqənin düzgün saxlanılması quruma öz fəaliyyətini daha yaxşı təhlil etməyə imkan verir. “Dövlət auditi” informasiya sisteminin yaradılması Azərbaycanda dövlət maliyyə nəzarətinin rəqəmsal əsaslarının gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli institusional addımdır. Rəqəmsallaşmada məqsəd daha keyfiyyətli dövlət maliyyə idarəetməsi, resurslardan səmərəli istifadə və hesabatlılığın gücləndirilməsidir.

Amal HƏSƏNLİ,

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin baş müəllimi, i.ü.f.d.