Uşaqları qorumaq gələcəyi qorumaqdır...
Uşaqlar dünyaya gələrkən özləri ilə yalnız kiçik əllərini, məsum baxışlarını və böyük arzularını gətirmirlər. Onlar həm də qorunmaq, sevilmək, sağlam böyümək, təhsil almaq və öz fikirlərini sərbəst ifadə etmək hüququ ilə doğulurlar. Bir uşağın xoşbəxtliyi bəzən təhlükəsiz bir evdə, bəzən məktəbə gedən yolda, bəzən də fikirlərinin böyüklər tərəfindən diqqətlə dinlənilməsində gizlənir. Lakin dünyanın hər yerində uşaqlar bu imkanlarla eyni dərəcədə əhatə olunmayıblar. Müharibələr, yoxsulluq, zorakılıq, istismar və ayrı-seçkilik milyonlarla uşağın uşaqlığını əlindən alır. Məhz buna görə də uşaq hüquqları yalnız hüquqi sənədlərdə təsbit olunan müddəalar deyil, bəşəriyyətin gələcək nəsillər qarşısında daşıdığı mənəvi məsuliyyətdir.
Hər il noyabrın 20-də qeyd olunan Dünya Uşaq Hüquqları Günü bu məsuliyyəti bir daha xatırladır. Bu gün sadəcə təqvimdəki əlamətdar tarix deyil, uşaqların səsinin eşidilməsi, onların ehtiyaclarının nəzərə alınması və daha təhlükəsiz gələcək naminə atılan addımların qiymətləndirilməsi üçün mühüm fürsətdir.
Uşaqlar üçün yazılan tarixi sənəd
1989-cu il noyabrın 20-də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyanı qəbul edib. Bu sənəd uşaqları yalnız qayğıya ehtiyacı olan fərdlər kimi deyil, müstəqil hüquq və azadlıqlara malik şəxsiyyətlər kimi tanıyan mühüm beynəlxalq hüquqi sənəddir.
Konvensiyanın əsas məqsədi uşaqların yaşamaq, inkişaf etmək, müdafiə olunmaq və cəmiyyətin həyatında iştirak etmək hüquqlarını təmin etməkdir. Sənədin diqqətçəkən cəhətlərindən biri odur ki, burada uşağın mənafeyi bütün qərar və tədbirlərdə əsas meyar kimi qəbul edilir. Yəni uşaqla bağlı hər hansı qərar verilərkən ilk növbədə onun təhlükəsizliyi, rifahı və gələcəyi düşünülməlidir.
Bu konvensiya dünya dövlətlərinə uşaqlar qarşısında üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri xatırladan, eyni zamanda onların müdafiəsi üçün ortaq hüquqi çərçivə yaradan mühüm sənəddir.
Uşaq hüquqları yalnız məktəbə getməkdən ibarət deyil
Uşaq hüquqları haqqında danışarkən ilk növbədə təhsil yada düşsə də, bu anlayış daha geniş məna daşıyır. Hər bir uşağın doğulduğu andan etibarən adı və vətəndaşlığı olmaq, ailə mühitində böyümək, tibbi yardım almaq, istirahət etmək, oyun oynamaq və təhlükəsiz şəraitdə yaşamaq hüququ var. Bununla yanaşı, uşaqların öz düşüncələrini ifadə etməsi, onları maraqlandıran məsələlərdə fikirlərinin dinlənilməsi də Konvensiyanın mühüm prinsiplərindəndir. Böyüklər bəzən uşaqların fikirlərini kifayət qədər ciddi qəbul etmirlər. Halbuki uşağın yaşına və yetkinlik səviyyəsinə uyğun olaraq onun düşüncəsinə hörmətlə yanaşmaq hüquqların qorunmasının vacib şərtidir.
Unudulmamalıdır ki, hüquqlar bir-birindən ayrı deyil. Təhsil ala bilməyən, zorakılıqdan qorunmayan və sağlamlıq xidmətlərinə çıxışı olmayan uşağın sağlam inkişafından danışmaq çətindir.
Rəqəmsal dünyada uşaqların yeni müdafiə ehtiyacı
Müasir dövrdə uşaqların həyatı internet və sosial şəbəkələrlə sıx bağlıdır. Rəqəmsal texnologiyalar onlara öyrənmək, ünsiyyət qurmaq, yeni biliklər əldə etmək və yaradıcılıqlarını inkişaf etdirmək üçün geniş imkanlar yaradır. Ancaq bu imkanlarla yanaşı, yeni təhlükələr də meydana çıxır.
Kiberzorakılıq, şəxsi məlumatların icazəsiz paylaşılması, aldadıcı məzmun, onlayn istismar və yaşa uyğun olmayan informasiyalar uşaqların təhlükəsizliyini təhdid edə bilər. Belə şəraitdə uşaqlara yalnız internetdən istifadəni məhdudlaşdırmaq deyil, rəqəmsal savadlılıq aşılamaq da vacibdir. Valideynlər uşaqların onlayn fəaliyyətinə diqqət yetirməli, onları qorxutmadan maarifləndirməli, müəllimlər isə təhlükəsiz internet davranışlarını tədris prosesinin bir hissəsinə çevirməlidirlər. Əsas məqsəd uşaqları rəqəmsal dünyadan uzaqlaşdırmaq yox, həmin dünyada özlərini qorumağı bacaran fərdlər kimi yetişdirməkdir.
Azərbaycanda uşaq hüquqları: hüquqi təminatlardan real qayğıya
Azərbaycanda uşaqların hüquq və mənafelərinin müdafiəsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Ölkəmiz 1992-ci ildə BMT-nin Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyasına qoşulmaqla bu sahədə beynəlxalq öhdəliklər götürüb. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, eləcə də 1998-ci ildə qəbul edilmiş “Uşaq hüquqları haqqında” Qanun uşaqların hüquqlarının qorunması üçün hüquqi əsaslar yaradır.
Bu qanunvericilik bazası uşaqların sağlamlığının, təhsilinin, sosial müdafiəsinin, ailə mühitində yaşamaq və zorakılığın bütün formalarından qorunmaq hüquqlarının təmin edilməsini nəzərdə tutur. Eyni zamanda, valideynlərin, dövlət orqanlarının və cəmiyyətin uşaqlar qarşısında məsuliyyətini müəyyənləşdirir.
Azərbaycanda uşaqların təhsilə cəlb olunması, sağlamlıq xidmətlərindən yararlanması, sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qayğı ilə əhatə edilməsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilir. Uşaqların hüquqlarının müdafiəsində dövlət qurumları ilə yanaşı, təhsil müəssisələrinin, ailələrin, ictimai təşkilatların və medianın da üzərinə mühüm vəzifələr düşür.
Bununla belə, hüquqi təminatların mövcudluğu ilə yanaşı, onların gündəlik həyatda real şəkildə həyata keçirilməsi də vacibdir. Hər bir uşağın keyfiyyətli təhsil alması, təhlükəsiz mühitdə böyüməsi, zorakılıqdan qorunması və bərabər imkanlara sahib olması daim diqqətdə saxlanılmalıdır. Xüsusilə, sosial baxımdan həssas ailələrdə böyüyən, əlilliyi olan, valideyn himayəsindən məhrum edilmiş və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların müdafiəsi daha həssas yanaşma tələb edir.
Yeganə BAYRAMOVA