Azərbaycanın müasir siyasi tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyətini yalnız baş verdiyi günün şərtləri ilə izah etmək mümkün deyil. Bu hadisələr həm də sonrakı siyasi proseslərin istiqamətini müəyyənləşdirir, dövlətçilik düşüncəsinin formalaşmasına təsir göstərir. Yeni Azərbaycan Partiyasının 21 noyabr 1992-ci ildə yaradılması belə hadisələrdən biridir.
1992-ci il Azərbaycan üçün sadəcə müstəqilliyin ilk illərindən biri deyildi. Bu, dövlətin öz siyasi dayaqlarını müəyyənləşdirməyə çalışdığı, müstəqilliyin formal hüquqi statusdan real dövlətçilik sisteminə çevrilməsi uğrunda mübarizənin getdiyi mürəkkəb bir mərhələ idi. Bir tərəfdən Ermənistanın hərbi təcavüzü, torpaqların işğalı və təhlükəsizlik problemləri, digər tərəfdən hakimiyyət böhranı, iqtisadi çətinliklər, idarəetmədə qeyri-sabitlik və cəmiyyətdə artan narahatlıq Azərbaycanın qarşısında son dərəcə ciddi vəzifələr qoyurdu. Belə bir şəraitdə əsas məsələ yalnız hakimiyyət uğrunda siyasi mübarizə aparmaq deyil, müstəqil dövlətin gələcəyini hansı siyasi düşüncə, hansı idarəçilik prinsipləri və hansı milli prioritetlər əsasında qurmaq məsələsi idi. Yeni Azərbaycan Partiyasının meydana çıxmasını məhz bu geniş tarixi kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasını şərtləndirən əsas amillərdən biri cəmiyyətin siyasi proseslərdə daha sistemli, təşkilatlanmış və aydın mövqeyə malik qüvvəyə ehtiyac duyması idi. Müstəqilliyin ilk illərində müxtəlif siyasi təşkilatlar meydana çıxsa da, ölkənin üzləşdiyi problemlərin miqyası siyasi bəyanatlardan daha artıq məsuliyyət, təcrübə və dövlətçilik baxışı tələb edirdi. Cəmiyyətdə siyasi sabitliyin təmin olunması, milli maraqların qorunması və dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi ilə bağlı gözləntilər artırdı. Bu gözləntilərin konkret siyasi təşəbbüsə çevrilməsində Azərbaycan ziyalılarının rolu xüsusi oldu. 1992-ci il oktyabrın 16-da 91 nəfər tanınmış ziyalı Heydər Əliyevə müraciət edərək yeni siyasi partiyanın yaradılması təşəbbüsünü irəli sürdü. Müraciətdə Heydər Əliyevdən yaradılacaq təşkilata rəhbərlik etməsi xahiş olunurdu. Oktyabrın 24-də Heydər Əliyev öz cavabında bu təşəbbüsə müsbət münasibət bildirdi. Tarixə “91-lərin müraciəti” kimi daxil olan bu təşəbbüs Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilati əsasını formalaşdırdı. Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız bir qrup ziyalının siyasi liderə müraciət etməsində deyildi. Burada diqqət çəkən məqam müxtəlif ictimai mövqeləri təmsil edən şəxslərin ölkənin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlarını siyasi təşkilatlanma ideyası ətrafında birləşdirməsi idi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranma tarixində Naxçıvanın seçilməsi ayrıca diqqətə layiqdir. 21 noyabr 1992-ci ildə partiyanın təsis konfransı Naxçıvan şəhərində, Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının binasında keçirildi. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş 550-dən çox nümayəndənin iştirak etdiyi konfransda partiyanın yaradılması haqqında qərar qəbul edildi, Proqram və Nizamnamə təsdiqləndi, Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Bu faktı yalnız təşkilati zərurətlə izah etmək kifayət deyil. Həmin dövrdə Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən coğrafi baxımdan ayrı düşmüş, blokada şəraitində yaşayan, özünün də ciddi təhlükəsizlik və sosial-iqtisadi problemləri ilə üzləşən bir bölgə idi.
Belə bir şəraitdə yeni siyasi təşkilatın məhz Naxçıvanda təsis olunması hadisəyə xüsusi tarixi məna verirdi. Ölkənin mürəkkəb siyasi mənzərəsində Naxçıvan həm dövlətçilik iradəsinin, həm də siyasi təşkilatlanma təşəbbüsünün mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Partiyanın təsis konfransının Bakıda deyil, Naxçıvanda keçirilməsi onun yaranma tarixinin təsadüfi detalı deyil. Bu, həmin dövrün siyasi münasibətlərini, mövcud məhdudiyyətləri və təşəbbüsün həyata keçirildiyi mürəkkəb şəraiti əks etdirən mühüm tarixi faktdır. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasını Heydər Əliyevin siyasi təcrübəsindən, dövlət idarəçiliyi bacarığından və həmin dövrdə cəmiyyətdə malik olduğu siyasi nüfuzdan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Onun sovet dövründəki rəhbərlik fəaliyyəti, dövlət idarəçiliyi sahəsində qazandığı təcrübə və Naxçıvanda həyata keçirdiyi siyasi fəaliyyət 1992-ci ildə yeni siyasi təşkilatın ətrafında birləşən qüvvələr üçün mühüm amil idi. Lakin məsələnin daha dərin tərəfi də var. Siyasi liderin tarixi şəraitdə əhəmiyyəti yalnız əvvəlki vəzifələri və təcrübəsi ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin təcrübəni yeni dövlətçilik reallıqlarına uyğun siyasi istiqamətə çevirə bilməkdir.
YAP-ın yaranması bu baxımdan Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində də yeni mərhələ idi. O, artıq mövcud siyasi sistemin daxilində fəaliyyət göstərən rəhbər şəxs deyil, müstəqil Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı siyasi proqram və təşkilatlanma təşəbbüsünün rəhbəri kimi çıxış edirdi. Partiyanın ilk dövrdə müxalifət siyasi təşkilatı kimi fəaliyyət göstərməsi də onun tarixinin mühüm xüsusiyyətidir. YAP hakim partiya kimi deyil, 1992-ci ildə mövcud siyasi hakimiyyətə alternativ siyasi təşkilat kimi yaradılmışdı. Bu fakt partiyanın yaranma tarixini düzgün anlamaq baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Yeni Azərbaycan Partiyasının tarixini yalnız 1992-ci ilin noyabrında keçirilmiş təsis konfransı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Əslində, partiyanın siyasi çəkisinin müəyyənləşməsi və ölkənin ictimai-siyasi həyatında mövqeyinin möhkəmlənməsi sonrakı hadisələrlə sıx bağlıdır. 1993-cü ilin əvvəllərində Azərbaycanda siyasi böhran daha da dərinləşdi. Dövlət idarəçiliyindəki problemlər, cəbhədəki ağır vəziyyət və ölkədaxili qarşıdurmalar müstəqilliyin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradırdı. Həmin ilin iyununda baş verən hadisələr isə Azərbaycanın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanmasına gətirib çıxardı.
İyunun 9-da Ulu Öndər Heydər Əliyev Bakıya gəldi, iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi, oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti oldu.
Bu proseslər YAP-ın fəaliyyətində də keyfiyyət dəyişiklikləri yaratdı. Təsis edildiyi zaman müxalifətdə olan partiya artıq ölkənin siyasi idarəçilik sistemində aparıcı mövqeyə yüksəlirdi. Burada mühüm tarixi məqam ondan ibarətdir ki, YAP-ın siyasi təşkilat kimi yaranması ilə onun dövlət idarəçiliyindəki mövqeyinin formalaşması fərqli tarixi mərhələlərdir. Birinci mərhələ siyasi ideyanın və təşkilati strukturun yaradılması, ikinci mərhələ isə həmin siyasi qüvvənin ölkənin idarəçilik prosesində iştirakının genişlənməsi idi. Hər bir siyasi partiyanın tarixdəki yeri onun təsis tarixi ilə deyil, cəmiyyətə təqdim etdiyi ideyalar, siyasi təşkilatlanma qabiliyyəti və zamanın çağırışlarına verdiyi cavablarla müəyyənləşir. Yeni Azərbaycan Partiyasının qarşıya qoyduğu əsas istiqamətlər dövlət müstəqilliyinin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, siyasi sabitliyin təmin olunması, demokratik və hüquqi dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf və milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi kimi məsələlərlə bağlı idi. Bu istiqamətlər Azərbaycanın müstəqilliyin ilk illərində üzləşdiyi problemlərin xarakterindən irəli gəlirdi. Partiyanın qısa müddətdə ölkənin müxtəlif bölgələrində təşkilatlanması onun yalnız paytaxtda fəaliyyət göstərən siyasi qurum olaraq qalmadığını göstərirdi. Rayon təşkilatlarının yaradılması, ictimai fəaliyyətin genişlənməsi və müxtəlif sosial qrupların siyasi proseslərə cəlb edilməsi YAP-ın təşkilati inkişafında mühüm rol oynadı. 1995-ci il parlament seçkiləri isə partiyanın ölkənin siyasi sistemində mövqeyinin möhkəmlənməsinin növbəti mərhələsi oldu. Bununla belə, siyasi tarixə yanaşarkən bir prinsip unudulmamalıdır: hər hansı partiyanın fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün onun yalnız bəyan etdiyi məqsədləri deyil, konkret tarixi dövrlərdəki qərarlarını, fəaliyyət nəticələrini və ölkənin siyasi sisteminə təsirini də araşdırmaq lazımdır. YAP-ın tarixinin elmi və obyektiv təhlili də məhz belə yanaşma tələb edir.
Bu gün Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranma tarixinə nəzər salarkən 21 noyabr 1992-ci il hadisəsini Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm siyasi hadisələrindən biri kimi qiymətləndirmək mümkündür. Həmin gün bir siyasi təşkilatın təsis olunmasından daha geniş məzmun daşıyırdı. Bu, müstəqil Azərbaycanın ilk illərində siyasi qüvvələrin yenidən təşkilatlanması, ölkənin gələcək inkişaf istiqamətləri ətrafında müzakirələrin konkret siyasi platformada birləşməsi və yeni siyasi mərkəzin formalaşması prosesi idi. YAP-ın yaranma tarixinin maraqlı cəhətlərindən biri də onun sonrakı siyasi inkişafıdır. Naxçıvanda, mürəkkəb şəraitdə təsis edilən partiya zamanla ümumrespublika miqyaslı siyasi təşkilata çevrildi və Azərbaycanın siyasi sistemində uzunmüddətli mövqe qazandı. Bu tarixi prosesi anlamaq üçün hadisələrə yalnız keçmişin faktları kimi deyil, bugünkü Azərbaycanın siyasi inkişafının formalaşmasında iştirak etmiş mərhələlər kimi baxmaq lazımdır. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması Azərbaycanın müstəqillik tarixində siyasi təşkilatlanma, liderlik, dövlətçilik düşüncəsi və milli maraqlar ətrafında birləşmə məsələlərinin kəsişdiyi mühüm hadisədir. 21 noyabr 1992-ci il bu baxımdan yalnız bir partiyanın doğum tarixi deyil, ölkənin mürəkkəb keçid dövründə meydana çıxmış yeni siyasi iddianın tarixə çevrildiyi gündür.
Türkan Hüseynova
YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı “Həsən Əliyev küçəsi 4” ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının fəal üzvü,
NDU nəzdində Naxçıvan Dövlət Texniki Kollecinin müəllimi