Bir kitaba sığmayan tarix

Bakı:

23 °C

53 %

7 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Bir kitaba sığmayan tarix

Bir kitaba sığmayan tarix

30.09.2026 [09:48]

Mahmud Kaşğari və türk dünyasının ortaq yaddaşı

Tarixi çox vaxt saraylara, döyüşlərə, hökmdarlara həsr olunmuş salnamələrdən öyrənirik. Halbuki xalqların keçmişini yaşadan başqa bir amil də var: dil. Dil dəyişən nəsillər arasında görünməz körpü yaradır, qədim sözləri gələcək dövrlərə daşıyır, bir xalqın dünyanı necə dərk etdiyini şifrələyib qoruyur. Türk xalqlarının tarixində bu baxımdan müstəsna əhəmiyyət daşıyan əsərlərdən biri Mahmud Kaşğarinin “Divani lüğət-it-türk” əsəridir.

XI əsrdə meydana çıxmış bu əsər sadəcə sözlərin izah edildiyi lüğət təsiri bağışlamır. Tədqiqatlarda onun türk dilləri, dialektləri, tayfaları, coğrafiyası, folkloru və türklərin mədəni həyatı haqqında geniş məlumat ehtiva etdiyi göstərilir. Məhz buna görə Mahmud Kaşğarinin irsinə yalnız dilçilik tarixinin bir səhifəsi kimi baxmaq kifayət etmir. “Divan”a diqqətlə nəzər saldıqda orta əsrlər türk dünyasının sanki dil üzərindən çəkilmiş böyük xəritəsini görmək mümkündür. Mahmud Kaşğarinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri türk dillərini uzaqdan müşahidə etməklə kifayətlənməməsi idi. Mənbələrdə onun müxtəlif türk tayfaları arasında səyahət etdiyi, onların dil xüsusiyyətlərini və şifahi irsini topladığı qeyd olunur. Əsərində müxtəlif türk qruplarının dili, söz ehtiyatı və dialekt xüsusiyyətləri haqqında məlumatların yer alması da bunun nəticəsidir. Bu metodologiyanın əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Çünki bir dil haqqında yalnız yazılı mənbələr əsasında məlumat toplamaq həmin dilin canlılığını, rəngarəngliyini tam əks etdirməyə bilər. Mahmud Kaşğari isə sözləri onların istifadə olunduğu sosial və mədəni mühitlə birlikdə nəzərdən keçirirdi. Beləliklə, bir söz yalnız söz olaraq qalmırdı. Onun arxasında yaşayış tərzi, coğrafiya, məişət, düşüncə forması, adət və ənənə görünürdü. Bu xüsusiyyət “Divan”ı dövrünün digər kitablarından fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir.

Müasir türkoloji araşdırmalarda “Divani lüğət-it-türk”ün mühüm cəhətlərindən biri kimi əsərdə türk tayfalarının dil xüsusiyyətləri ilə yanaşı onların mədəni və sosial dünyasına dair məlumatların da qorunması göstərilir. Lüğətdə atalar sözləri, şeir nümunələri, müxtəlif ifadələr və etnoqrafik məlumatlar da yer alır.

Yəni Mahmud Kaşğarinin fəaliyyəti yalnız sözlərin toplanması ilə məhdudlaşmırdı, o, dil vasitəsilə bir sivilizasiya haqqında məlumat toplayırdı. Məsələn, bir xalqın hansı heyvanlara, təbiət hadisələrinə, ailə münasibətlərinə və ictimai davranışlara dair sözlər yaratması həmin cəmiyyətin həyat tərzi haqqında müəyyən təsəvvür formalaşdırır. Atalar sözləri və poetik nümunələr isə insanların əxlaqi baxışlarını, dünyanı qiymətləndirmə meyarlarını və sosial münasibətlərini göstərir. Bu səbəbdən “Divan”ı müəyyən mənada orta əsr türk dünyasının mədəni ensiklopediyası kimi də xarakterizə etmək mümkündür. Oğuzdan qıpçağa uzanan geniş coğrafiyada türk xalqlarının tarixini yalnız bir ölkənin və ya bir regionun çərçivəsində izah etmək çətindir. Türkdilli xalqlar tarix boyu Mərkəzi Asiya, Volqaboyu, Qafqaz, Şərqi Avropa, İran, Anadolu və digər geniş coğrafiyalarda yaşamış, müxtəlif dövlətlər yaratmış və bir-biri ilə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələr saxlamışlar. Mahmud Kaşğarinin əsəri həmin geniş məkanın XI əsrdəki dil mənzərəsini anlamaq üçün ən mühüm mənbədir. Tədqiqatlarda “Divan”da oğuz və qıpçaq qrupları da daxil olmaqla müxtəlif türk dil xüsusiyyətlərinin müqayisəli şəkildə təqdim edildiyi vurğulanır.

Burada mühüm bir məqam da var: müxtəliflik parçalanma anlamına gəlmir. Əksinə, müxtəlif dialektlərin, tayfaların və regional xüsusiyyətlərin mövcudluğu türk dünyasının daxilində zəngin dil və mədəni müxtəlifliyin tarixən mövcud olduğunu göstərir. Bugünkü Azərbaycan türkcəsi, Türkiyə türkcəsi, özbək, qazax, qırğız, türkmən, tatar, uyğur, başqırd, qaqauz və digər türk dilləri arasındakı fərqlər də bu uzun tarixi inkişaf prosesinin nəticələrindən biridir.

Mahmud Kaşğarinin əsərində xəritənin də yer alması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatlarda bu xəritənin türk tayfalarının yaşadığı geniş coğrafiyanın təsəvvür edilməsinə imkan verdiyi qeyd olunur. Bu, sadəcə coğrafi məlumat deyil; xəritə orta əsrlərdə türk dünyasının özünü müəyyən bir məkan daxilində təsəvvür etməsinin elmi baxımdan öyrənilməsi üçün də qiymətli mənbədir. Bu gün xəritəyə baxarkən biz yalnız keçmişdəki coğrafi adları axtarmamalıyıq, həmin coğrafiyanın arxasında duran insanları, onların dillərini, yaşayış məskənlərini, ticarət yollarını və mədəni əlaqələrini də nəzərə almalıyıq. Tarix məhz belə oxunanda xəritə adi coğrafi təsvir olmaqdan çıxaraq sivilizasiya bələdçisinə çevrilir.

Mahmud Kaşğari irsinin müasir dövrdə də özbək türkoloji və dilçilik tədqiqatlarında əhəmiyyətli yer tutması diqqətəlayiqdir. Özbəkistanda “Devoni lug’ati-t-turk” əsərinin nəşri və öyrənilməsi istiqamətində tədqiqatlar aparılıb; əsərin özbək dilinə tərcüməsi və nəşri də türkoloji araşdırmaların mühüm mərhələlərindən biri kimi təqdim edilir. Bu fakt mühüm bir elmi nəticəyə gətirir: Mahmud Kaşğari yalnız orta əsrlərə aid tarixi şəxsiyyət kimi qalmayıb. Onun əsəri bu gün də türk dillərinin tarixi inkişafını araşdıran alimlər üçün əvəzsiz mənbədir. Müasir araşdırmalarda “Divan”ın söz ehtiyatı, fonetik və qrammatik xüsusiyyətləri, etnonimlər, dialektlər və mədəni anlayışlar baxımından təhlil edilməsi bunun göstəricisidir. Türk xalqları haqqında danışarkən “ortaq irs” ifadəsindən geniş istifadə olunur, lakin bu anlayış yalnız emosional və ya siyasi məzmunla məhdudlaşdırılmamalıdır. Ortaq irs konkret elmi mənbələrdə də görünür. Dil yaxınlığı, oxşar folklor nümunələri, ortaq sözlər, qədim yazılı abidələr, dastan motivləri, dövlətçilik terminləri, ədəbi ənənələr və tarixi əlaqələr bu irsin müxtəlif qatlarını təşkil edir. Mahmud Kaşğarinin əsəri məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada türk dünyasının müxtəlif qrupları arasındakı dil fərqləri ilə yanaşı, onları bir-birinə yaxınlaşdıran ümumi xüsusiyyətlər də müşahidə olunur. Bu yanaşma müasir türkoloji araşdırmalar üçün də əhəmiyyətlidir. Türk dillərinin həm fərqli, həm də ortaq xüsusiyyətlərini araşdırmaq onların tarixi inkişaf yollarını daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Mahmud Kaşğarinin irsi Azərbaycan tarixinin və Azərbaycan dilinin tarixi inkişafının öyrənilməsi baxımından da maraq doğurur. “Divan”ın müxtəlif türk dil qruplarını əhatə etməsi oğuz dil materiallarının da araşdırılmasına imkan verir. Tədqiqatlarda əsərdə oğuz leksikasının mühüm yer tutduğu göstərilir. Azərbaycan türkcəsinin tarixi inkişafını daha geniş türkoloji kontekstdə araşdırmaq üçün belə mənbələrin əhəmiyyəti böyükdür. Bu yanaşma Azərbaycan dilinin tarixini yalnız milli sərhədlər daxilində deyil, oğuz dil arealının və ümumilikdə türk dillərinin inkişaf prosesi çərçivəsində öyrənməyə imkan yaradır. Burada məqsəd müxtəlif xalqların tarixini eyniləşdirmək deyil, əksinə, onların özünəməxsusluğunu qorumaqla tarixi əlaqələri elmi əsasda müəyyənləşdirməkdir.

Mahmud Kaşğarinin irsi bizə bir mühüm həqiqəti xatırladır: böyük tarixi yalnız hökmdarların adları ilə yazmaq mümkün deyil. Bəzən bir söz bir dövr haqqında salnamədən daha çox məlumat verir. Bir atalar sözü insanların dünyagörüşünü göstərir. Bir dialekt xüsusiyyəti köçlərin və tarixi əlaqələrin izini daşıya bilər. Bir coğrafi ad keçmişdə mövcud olmuş yaşayış məskənini xatırlada bilər. Bir dastan nəsillər boyunca qorunan kollektiv yaddaşın ifadəsinə çevrilə bilər. Mahmud Kaşğari bütün bunları bir elmi əsərin daxilində bir araya gətirən böyük tədqiqatçı idi. Bu səbəbdən onun irsi yalnız keçmişi öyrənmək üçün qiymətli deyil, müasir türk xalqları arasında dil və mədəni əlaqələrin tarixini anlamaq üçün də mühüm elmi əsas yaradır.

Tarixi yaddaş bəzən abidələrdə, bəzən arxiv sənədlərində, bəzən də bircə sözün içində yaşayır. Mahmud Kaşğarinin “Divani lüğət-it-türk” əsərinin əsrlər keçməsinə baxmayaraq, tədqiq olunması bunun əyani nümunəsidir. Əsərin müxtəlif dillərə tərcümə və nəşr edilməsi, müasir türkoloji araşdırmalarda yenidən təhlil olunması onun elmi əhəmiyyətinin zamanla məhdudlaşmadığını göstərir. Bu gün türkdilli xalqlar haqqında danışarkən onların ortaq tarixindən bəhs etmək üçün yalnız ümumi ifadələrə ehtiyac yoxdur. Əlimizdə konkret mənbələr, yazılı abidələr, dil materialları və elmi araşdırmalar var. Mahmud Kaşğarinin mirası da həmin mənbələrdən biridir.

Onun əsəri bizə göstərir ki, türk dünyasının tarixi yalnız keçmişdə qalmış dövlətlərin və hökmdarların tarixi deyil, bu tarix həm də sözlərin, dillərin, dastanların, coğrafiyanın, gündəlik həyatın və nəsildən-nəslə ötürülən yaddaşın tarixidir. Məhz buna görə Mahmud Kaşğarinin adı türk dünyasının elmi və mədəni tarixində xüsusi yer tutur. Onun “Divan”ı əsrlər əvvəl müxtəlif türk toplumlarının dil və mədəni həyatını qeydə alaraq gələcək nəsillərə mühüm bir elmi miras qoydu. Bu mirasın ən böyük dəyəri isə ondadır ki, o, türk xalqlarının tarixini bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr kimi deyil, müxtəlif qolları, fərqli dilləri və zəngin regional xüsusiyyətləri olan geniş tarixi-mədəni proses kimi araşdırmağa imkan verir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Sənədlərlə iş və Arxiv şöbəsinin müdiri

Paylaş:

Baxılıb: 82 dəfə