Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi və dövlətçilik tarixi göstərir ki, xalqların müstəqil, təhlükəsiz və dayanıqlı inkişafı iki əsas sütuna söykənir: daxili milli-mənəvi bütövlük və xarici aləmdə beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin edilməsi. Qloballaşmanın sürətləndiyi, mədəni transformasiyaların cəmiyyətlərə nüfuz etdiyi və geosiyasi gərginliklərin artdığı bir dövrdə milli kimliyin və həyat tərzinin qorunması təkcə mənəvi borc deyil, həm də birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir. Eyni zamanda, bu müstəqil inkişaf modelinin qlobal miqyasda qorunması üçün BMT kimi mötəbər təşkilatların qərarlarının sadəcə kağız üzərində bəyanat olaraq qalmaması, real icra mexanizmlərinə malik olması tələb olunur.

  Hər bir xalqın tarixi varlığı onun əsrlər boyu formalaşdırdığı adət-ənənələri, mənəvi dəyərləri və özünəməxsus həyat tərzi ilə şərtlənir. Müasir dövrdə sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinin gücləndiyi bir şəraitdə mövcud dəyərləri passiv şəkildə qoruyub saxlamaq kifayət etmir. Onları zamanın çağırışlarına uyğun olaraq daha da inkişaf etdirmək və müasir nəslin şüurunda möhkəmləndirmək lazımdır.

  Tarixi yaddaşın varisliyi: Ənənələr cəmiyyətin genetik kodudur. Köklərindən ayrılan, tarixi yaddaşını itirən cəmiyyətlər kənar təsirlərə qarşı daha həssas olurlar. Milli ənənələrin qorunması və yaşadılması cəmiyyətin daxili birliyini və həmrəyliyini təmin edən ən mühüm amillərdəndir.

   Həyat tərzinin mühafizəsi və inkişafı: Milli həyat tərzi dedikdə xalqın ailə institutu, qonaqpərvərlik, qarşılıqlı hörmət və sosial həmrəylik kimi təməl prinsipləri nəzərdə tutulur. Bu həyat tərzinin qorunması və inkişaf etdirilməsi milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

  Müasirliklə sintez: Ənənələrin gücləndirilməsi özünəqapanma demək deyil. Əksinə, milli dəyərləri müasir elmin, texnologiyanın və qlobal inkişafın nailiyyətləri ilə uzlaşdıraraq gələcəyə daşımaq deməkdir.

  Milli səviyyədə güclü dövlət modelinin qurulması nə qədər vacibdirsə, beynəlxalq aləmdə ədalətli nizamın formalaşması da bir o qədər əhəmiyyətlidir. Təəssüf ki, müasir beynəlxalq sistemin ən böyük problemlərindən biri beynəlxalq hüquq normalarının, xüsusən də BMT Təhlükəsizlik Şurasının (TŞ) qəbul etdiyi qətnamələrin icrasız qalmasıdır.

BMT Təhlükəsizlik Şurası dünyada sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunmasına görə məsuliyyət daşıyan əsas orqandır. Lakin uzun illərdir müşahidə olunur ki, TŞ tərəfindən qəbul edilən bəzi qətnamələr operativ şəkildə icra edildiyi halda, digərləri onilliklər ərzində kağız üzərində qalır.

   Etibarın sarsılması: Qətnamələrin icra olunmaması beynəlxalq hüquq sisteminə, BMT-nin nüfuzuna və qlobal ədalətə olan inamı ciddi şəkildə sarsıdır.

   Güc hüququnun hüququn gücünü üstələməsi: İcra mexanizmləri olmadıqda beynəlxalq münasibətlərdə «hüququn gücü» deyil, «gücün hüququ» hökm sürməyə başlayır. Bu isə xüsusilə kiçik və orta dövlətlərin təhlükəsizliyini risk altında qoyur.

 Qətnamələrin sadəcə tövsiyə və ya siyasi bəyanat xarakteri daşımaması, onların real icrasının təmin edilməsi üçün aşağıdakı addımların atılması zəruridir:

Aydın vaxt çərçivəsi və sanksiya mexanizmi: Qəbul edilən hər bir qətnamənin icrası üçün dəqiq müddət müəyyən edilməli, bu müddət ərzində tələbləri yerinə yetirməyən tərəflərə qarşı beynəlxalq hüquqa uyğun sanksiya mexanizmləri tətbiq olunmalıdır.

  BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatlar: BMT TŞ-nin daimi üzvlərinin veto hüququndan birtərəfli və geosiyasi maraqlar naminə istifadəsinin qarşısını almağa yönəlmiş yeni prosedurlar hazırlanmalıdır.

  İcra mexanizmlərinin gücləndirilməsi: Beynəlxalq məhkəmələrin və TŞ-nin qərarlarının icrasına nəzarət edən effektiv monitorinq və icra strukturları formalaşdırılmalıdır.

  Nəticə etibarilə, xalqların və dövlətlərin gələcəyi daxili və xarici amillərin qarşılıqlı şəkildə necə tamamlanmasından asılıdır. Öz ənənələrini və həyat tərzini qoruyub saxlayan, eyni zamanda onları zamanın tələblərinə uyğun olaraq inkişaf etdirən xalqlar qlobal çağırışlar qarşısında daha dayanıqlı olurlar.

  Lakin bu daxili gücün qlobal miqyasda qorunması üçün dünyada ədalətli, ikili standartlardan uzaq və ən əsası, real icra mexanizmlərinə malik beynəlxalq hüquq nizamı bərqərar olunmalıdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrası effektiv mexanizmlərlə təmin edilmədiyi təqdirdə, qlobal təhlükəsizlik arxitekturası kövrək olaraq qalacaq. Ədalətin aliliyi yalnız hüququn gücü ilə onun icra mexanizmlərinin vəhdət təşkil etdiyi şəraitdə mümkündür.

Asim Quliyev

YAP Şahbuz rayon təşkilatının mühasibi