Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinin başa çatması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni siyasi reallıq formalaşdırsa da, uzunmüddətli münaqişələrin yaratdığı kollektiv yaddaş, tarixi narrativlər və mədəni irslə bağlı ziddiyyətlər qısa müddətdə aradan qalxmır. Bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranan reaksiyalar yalnız siyasi hadisə kimi deyil, həm də tarixi yaddaşın, ictimai münasibətlərin və münaqişəsonrası sosial düşüncənin göstəricisi kimi təhlil edilə bilər.

Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesində qarşılıqlı suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığının tanınması əsas prinsiplər sırasında yer alır. 2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanan sülh sazişi mətnində tərəflərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini tanıması və qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina etməsi nəzərdə tutulur. Bu hüquqi-siyasi çərçivə keçmiş münaqişə ilə bağlı formalaşmış təsəvvürlərin yeni dövlətlərarası münasibətlər kontekstində yenidən qiymətləndirilməsini zəruri edir.

Bu çərçivədə diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səf Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinin başa çatması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni siyasi reallıq formalaşdırsa da, uzunmüddətli münaqişələrin yaratdığı kollektiv yaddaş, tarixi narrativlər və mədəni irslə bağlı ziddiyyətlər qısa müddətdə aradan qalxmır. Bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranan reaksiyalar yalnız siyasi hadisə kimi deyil, həm də tarixi yaddaşın, ictimai münasibətlərin və münaqişəsonrası sosial düşüncənin göstəricisi kimi təhlil edilə bilər.

Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesində qarşılıqlı suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığının tanınması əsas prinsiplər sırasında yer alır. 2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri tərəfindən paraflanan sülh sazişi mətnində tərəflərin bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini tanıması və qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina etməsi nəzərdə tutulur. Bu hüquqi-siyasi çərçivə keçmiş münaqişə ilə bağlı formalaşmış təsəvvürlərin yeni dövlətlərarası münasibətlər kontekstində yenidən qiymətləndirilməsini zəruri edir.

Bu çərçivədə diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri Azərbaycanın suverenliyi çərçivəsində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət kimi nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda belə səfərlər ərazilərdəki mövcud vəziyyətin, sosial-iqtisadi və mədəni proseslərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa müşahidə olunmasına imkan yaradır. Buna görə də həmin səfərlər yalnız diplomatik protokol hadisəsi deyil, həm də münaqişədən sonrakı reallığın öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.

Məsələnin digər mühüm istiqaməti Qarabağın tarixi və mədəni irsinin elmi əsaslarla tədqiqidir. Qarabağın tarixi müxtəlif siyasi, dini və mədəni proseslərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmış çoxqatlı tarixi inkişaf mərhələlərini əhatə edir. Gəncəsər, Xudavəng və digər tarixi-memarlıq abidələrinin yalnız müasir siyasi və etnik narrativlər çərçivəsində deyil, onların formalaşdığı tarixi dövr, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılı mənbələr və regional tarixi kontekst əsasında araşdırılması elmi obyektivlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ayrı-ayrı tarixi abidələrin və mədəni irs nümunələrinin müəyyən tarixi icmalara aidiyyəti məsələsi yalnız müasir siyasi mövqelər əsasında deyil, dövrün yazılı mənbələri, epiqrafik materiallar, arxeoloji məlumatlar, memarlıq xüsusiyyətləri və digər elmi sübutların kompleks müqayisəsi əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Mədəni irslə bağlı ziddiyyətlərin həlli siyasi ittihamlardan daha çox elmi sənədləşdirmə, beynəlxalq hüquq və müstəqil ekspertiza prinsiplərinə əsaslanmalıdır. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə müəyyən edir. Konvensiya 1956-cı ildə qüvvəyə minib və Azərbaycan 1993-cü ildə ona qoşulub; Ermənistan da həmin il Konvensiyanın tərəfi olub. Bu baxımdan mədəni irsin qorunması məsələsində universal hüquqi prinsiplərin tətbiqi hər iki tərəfin irs nümunələrinə münasibətdə ardıcıl və bərabər meyarların əsas götürülməsini tələb edir.

Bu prinsip həm Qarabağdakı erməni mədəni irsi, həm də indiki Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsi ilə bağlı məsələlərə tətbiq edilə bilər. Azərbaycan tərəfinin Qərbi Azərbaycan adlandırdığı ərazilərdə azərbaycanlı əhalinin tarixi məskunlaşması, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni obyektlərlə bağlı irəli sürdüyü iddialar da elmi baxımdan arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, demoqrafik məlumatlar, arxeoloji materiallar, fotoşəkillər, epiqrafik nümunələr və digər ilkin mənbələr əsasında araşdırılmalıdır. Belə yanaşma tarixi məsələlərin siyasi mövqedən elmi araşdırma predmetinə çevrilməsinə imkan yaradır.

Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ məsələsinə münasibətin müxtəlif siyasi və sosial qruplar üzrə fərqləndiyini nəzərə almaq da elmi obyektivlik baxımından vacibdir. Ayrı-ayrı siyasi şəxslərin, media resurslarının və ictimai qrupların mövqelərinin bütöv cəmiyyətə şamil edilməsi sosial elmlərdə əsassız ümumiləşdirməyə səbəb ola bilər. Eyni metodoloji prinsip Azərbaycan cəmiyyətinin mövqelərinin qiymətləndirilməsinə də tətbiq edilməlidir. Beləliklə, fərdi və qrup mövqeləri ilə bütöv cəmiyyətin ümumi mövqeyi arasında elmi baxımdan fərq qoyulması zəruridir. Ermənistan Azərbaycan xalqının əsrlər boyu öz dədə-baba torpaqlarında yaşaması və zəngin mədəni irs yaratması faktını hər vəchlə danmağa çalışır. Ermənistan Qərbi Azərbaycanda xalqımızın min illər ərzində yaratdığı mədəni irsi – tarixi abidələri, qəbiristanlıqları, məscidləri, tarixi yaşayış yerlərini dağıdıb. Regionun tarixini və mədəni mənzərəsini təhrif etmək, yenidən yazmaq məqsədi daşıyan belə destruktiv addımlar dözümsüzlük və irqçilikdən başqa bir şey deyil.

2020-ci ildən sonra regionda yaranmış yeni siyasi reallıq və 2023-cü ildən sonrakı proseslər Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması məsələsini daha da aktuallaşdırmışdır. 2025-ci ildə sülh sazişi mətninin danışıqlarının yekunlaşdırılması və avqust ayında mətnin paraflanması normallaşma prosesində mühüm diplomatik mərhələ təşkil etmişdir. Bununla yanaşı, sazişin imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə bağlı növbəti hüquqi-siyasi prosedurların mövcudluğu da nəzərə alınmalıdır. Bu kontekstdə sülh prosesinin davamlılığı yalnız siyasi və hüquqi mexanizmlərlə deyil, cəmiyyətlərdə qarşılıqlı etimadın, tolerantlığın, tarixi mənbələrə tənqidi münasibətin və konstruktiv tarixi düşüncənin formalaşdırılması ilə də əlaqəlidir.

Qarabağ məsələsinin tarixi göstərir ki, siyasi və hərbi münaqişələrin nəticələri yalnız ərazi və siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmır; onların təsiri kollektiv yaddaş, mədəni irs və təhsil məzmununda uzun müddət davam edə bilər. Buna görə də tarixi keçmişin bir tərəfin yaddaşını digər tərəfin yaddaşını istisna etməklə təqdim edilməsi gələcək nəsillərdə qarşıdurma təsəvvürlərinin davam etməsinə səbəb ola bilər. Elmi yanaşma isə fərqli tarixi yaddaşların mövcudluğunu qəbul etməklə yanaşı, onların mənbələr əsasında araşdırılmasını və müqayisə edilməsini tələb edir.

Qarabağ və ümumilikdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri kontekstində tarixi yaddaş və mədəni irs yalnız siyasi mübahisənin predmeti deyil, həm də mühüm sosial-pedaqoji tədqiqat istiqamətidir. Tarixi hadisələrin ilkin və etibarlı mənbələr əsasında öyrənilməsi, mədəni irsin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun qorunması və kollektiv yaddaşın qarşıdurma deyil, elmi dialoq müstəvisində formalaşdırılması davamlı sülhün sosial əsaslarının möhkəmləndirilməsinə töhfə verə bilər.ərləri Azərbaycanın suverenliyi çərçivəsində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyət kimi nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda belə səfərlər ərazilərdəki mövcud vəziyyətin, sosial-iqtisadi və mədəni proseslərin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən birbaşa müşahidə olunmasına imkan yaradır. Buna görə də həmin səfərlər yalnız diplomatik protokol hadisəsi deyil, həm də münaqişədən sonrakı reallığın öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.

Məsələnin digər mühüm istiqaməti Qarabağın tarixi və mədəni irsinin elmi əsaslarla tədqiqidir. Qarabağın tarixi müxtəlif siyasi, dini və mədəni proseslərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmış çoxqatlı tarixi inkişaf mərhələlərini əhatə edir. Gəncəsər, Xudavəng və digər tarixi-memarlıq abidələrinin yalnız müasir siyasi və etnik narrativlər çərçivəsində deyil, onların formalaşdığı tarixi dövr, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılı mənbələr və regional tarixi kontekst əsasında araşdırılması elmi obyektivlik baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ayrı-ayrı tarixi abidələrin və mədəni irs nümunələrinin müəyyən tarixi icmalara aidiyyəti məsələsi yalnız müasir siyasi mövqelər əsasında deyil, dövrün yazılı mənbələri, epiqrafik materiallar, arxeoloji məlumatlar, memarlıq xüsusiyyətləri və digər elmi sübutların kompleks müqayisəsi əsasında müəyyənləşdirilməlidir.

Mədəni irslə bağlı ziddiyyətlərin həlli siyasi ittihamlardan daha çox elmi sənədləşdirmə, beynəlxalq hüquq və müstəqil ekspertiza prinsiplərinə əsaslanmalıdır. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə müəyyən edir. Konvensiya 1956-cı ildə qüvvəyə minib və Azərbaycan 1993-cü ildə ona qoşulub; Ermənistan da həmin il Konvensiyanın tərəfi olub. Bu baxımdan mədəni irsin qorunması məsələsində universal hüquqi prinsiplərin tətbiqi hər iki tərəfin irs nümunələrinə münasibətdə ardıcıl və bərabər meyarların əsas götürülməsini tələb edir.

Bu prinsip həm Qarabağdakı erməni mədəni irsi, həm də indiki Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan mədəni irsi ilə bağlı məsələlərə tətbiq edilə bilər. Azərbaycan tərəfinin Qərbi Azərbaycan adlandırdığı ərazilərdə azərbaycanlı əhalinin tarixi məskunlaşması, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni obyektlərlə bağlı irəli sürdüyü iddialar da elmi baxımdan arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, demoqrafik məlumatlar, arxeoloji materiallar, fotoşəkillər, epiqrafik nümunələr və digər ilkin mənbələr əsasında araşdırılmalıdır. Belə yanaşma tarixi məsələlərin siyasi mövqedən elmi araşdırma predmetinə çevrilməsinə imkan yaradır.

Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ məsələsinə münasibətin müxtəlif siyasi və sosial qruplar üzrə fərqləndiyini nəzərə almaq da elmi obyektivlik baxımından vacibdir. Ayrı-ayrı siyasi şəxslərin, media resurslarının və ictimai qrupların mövqelərinin bütöv cəmiyyətə şamil edilməsi sosial elmlərdə əsassız ümumiləşdirməyə səbəb ola bilər. Eyni metodoloji prinsip Azərbaycan cəmiyyətinin mövqelərinin qiymətləndirilməsinə də tətbiq edilməlidir. Beləliklə, fərdi və qrup mövqeləri ilə bütöv cəmiyyətin ümumi mövqeyi arasında elmi baxımdan fərq qoyulması zəruridir.

2020-ci ildən sonra regionda yaranmış yeni siyasi reallıq və 2023-cü ildən sonrakı proseslər Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması məsələsini daha da aktuallaşdırmışdır. 2025-ci ildə sülh sazişi mətninin danışıqlarının yekunlaşdırılması və avqust ayında mətnin paraflanması normallaşma prosesində mühüm diplomatik mərhələ təşkil etmişdir. Bununla yanaşı, sazişin imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə bağlı növbəti hüquqi-siyasi prosedurların mövcudluğu da nəzərə alınmalıdır. Bu kontekstdə sülh prosesinin davamlılığı yalnız siyasi və hüquqi mexanizmlərlə deyil, cəmiyyətlərdə qarşılıqlı etimadın, tolerantlığın, tarixi mənbələrə tənqidi münasibətin və konstruktiv tarixi düşüncənin formalaşdırılması ilə də əlaqəlidir.

Qarabağ məsələsinin tarixi göstərir ki, siyasi və hərbi münaqişələrin nəticələri yalnız ərazi və siyasi münasibətlərlə məhdudlaşmır; onların təsiri kollektiv yaddaş, mədəni irs və təhsil məzmununda uzun müddət davam edə bilər. Buna görə də tarixi keçmişin bir tərəfin yaddaşını digər tərəfin yaddaşını istisna etməklə təqdim edilməsi gələcək nəsillərdə qarşıdurma təsəvvürlərinin davam etməsinə səbəb ola bilər. Elmi yanaşma isə fərqli tarixi yaddaşların mövcudluğunu qəbul etməklə yanaşı, onların mənbələr əsasında araşdırılmasını və müqayisə edilməsini tələb edir.

Qarabağ və ümumilikdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri kontekstində tarixi yaddaş və mədəni irs yalnız siyasi mübahisənin predmeti deyil, həm də mühüm sosial-pedaqoji tədqiqat istiqamətidir. Tarixi hadisələrin ilkin və etibarlı mənbələr əsasında öyrənilməsi, mədəni irsin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun qorunması və kollektiv yaddaşın qarşıdurma deyil, elmi dialoq müstəvisində formalaşdırılması davamlı sülhün sosial əsaslarının möhkəmləndirilməsinə töhfə verə bilər.

Aytəkin Məmmədova,
SDU-nun Pedaqogika və psixologiya kafedrasının müdiri, dosent