Azərbaycanın qarşısında duran tarixi vəzifələrin xarakteri dəyişib. Uzun illər dövlət siyasətinin ən mühüm məqsədləri sırasında müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi, ərazi bütövlüyünün bərpası, iqtisadi dayaqların yaradılması və milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi dayanırdı. Bu məqsədlər ardıcıl dövlət siyasəti nəticəsində yeni reallığa çevrildi. Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun azadlığı, ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam bərpası Azərbaycanın dövlətçilik tarixində böyük bir mərhələni tamamladı. İndi qarşıda duran məsələ əldə edilmiş gücü qorumaqla yanaşı, onu daha yüksək inkişaf səviyyəsinə, daha keyfiyyətli idarəetməyə və uzunmüddətli milli tərəqqiyə çevirməkdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri cənab İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlər məhz belə bir mərhələnin konturlarını müəyyənləşdirir. Dövlət başçısının diqqət yetirdiyi istiqamətlərə nəzər saldıqda təhlükəsizlikdən iqtisadiyyata, təhsildən informasiya məkanına, enerjidən nəqliyyata, xarici siyasətdən Qarabağın bərpasına qədər geniş sahələrin vahid dövlət strategiyasının tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirildiyi görünür. Bu yanaşmanın mahiyyəti sadə bir prinsipə əsaslanır: dövlətin əldə etdiyi nəticələr qorunmalı, möhkəmləndirilməli və gələcək inkişaf üçün yeni imkanlara çevrilməlidir.

Bu mərhələnin başlanğıc nöqtəsi təhlükəsizlikdir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi ciddi dəyişikliklər yaşayır, müxtəlif regionlarda müharibələr və qarşıdurmalar davam edir, dövlətlər öz milli maraqlarını qorumaq üçün hərbi və siyasi imkanlarını yenidən qiymətləndirir. Azərbaycan üçün belə şəraitdə güclü müdafiə qabiliyyətinin saxlanması dövlət siyasətinin fundamental istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Prezident İlham Əliyevin qurultayda hərbi və təhlükəsizlik məsələlərinin dövlət büdcəsində ön planda olduğunu, bu məqsədlər üçün təqribən 9 milyard manat vəsait nəzərdə tutulduğunu bildirməsi də bu yanaşmanın konkret ifadəsidir. Lakin təhlükəsizliyin müasir anlayışı yalnız hərbi imkanlarla məhdudlaşmır. Dövlət sərhədini qorumaqla yanaşı, informasiya məkanını, kibermühiti, cəmiyyətin intellektual immunitetini və milli düşüncə sistemini də qorumalıdır. XXI əsrin texnoloji reallıqları təhlükənin formasını dəyişib. İnternet, sosial media, kiberhücumlar və süni intellekt yeni imkanlarla yanaşı, informasiya manipulyasiyası üçün də geniş meydan yaradıb. Prezidentin vurğuladığı kimi, ideoloji təhlükəsizlik fiziki təhlükəsizlik qədər əhəmiyyət daşıyır və bu sahədə ən mühüm müdafiə vasitələrindən biri təhsildir. Savadlı, bilikli və tənqidi düşünmə qabiliyyətinə malik cəmiyyət yanlış məlumatın təsirinə qarşı daha davamlı olur.

Buradan Azərbaycanın gələcək inkişaf gündəliyinin ən mühüm istiqamətlərindən biri ortaya çıxır: insan kapitalının keyfiyyəti. Müasir dövlətin rəqabət qabiliyyətini yalnız təbii ehtiyatlar, maliyyə imkanları və fiziki infrastruktur müəyyən etmir. Elmi düşünən, texnologiyanı mənimsəyən, dəyişən əmək bazarına uyğunlaşan və milli maraqları dərk edən insan əsas resurslardan birinə çevrilir. Buna görə təhsil siyasəti təhlükəsizlik siyasəti, iqtisadi siyasət və texnoloji inkişafla paralel düşünülməlidir. Məktəbdən universitetə, peşə hazırlığından elmi tədqiqatlara qədər bütün sistemin keyfiyyəti Azərbaycanın növbəti inkişaf mərhələsinin nəticələrinə birbaşa təsir göstərir.

Dövlət başçısının təhlükəsizlik və informasiya mühitindən danışarkən süni intellekt məsələsinin ayrıca vurğulanması da təsadüfi xarakter daşımır. Süni intellekt artıq yalnız texnologiya sektorunun mövzusu kimi qəbul edilmir, dövlət idarəçiliyində məlumatların emalı, qərarların hazırlanması, xidmətlərin fərdiləşdirilməsi, risklərin təhlili və resursların daha səmərəli bölüşdürülməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Eyni zamanda, bu texnologiyalarla bağlı informasiya təhlükəsizliyi, saxta məzmun, kiberhücumlar və etik məsələlər də dövlət siyasətinin gündəliyinə daxil olur. Azərbaycanın gələcək idarəetmə modeli üçün texnoloji savadlılıq buna görə əlavə üstünlük yox, institusional zərurətə çevrilir. İqtisadi dayanıqlıq isə bu inkişaf modelinin maliyyə dayağını təşkil edir. Son illər həyata keçirilən genişmiqyaslı hərbi, sosial, infrastruktur və bərpa layihələrinin maliyyələşdirilməsi dövlətin iqtisadi imkanlarını ciddi sınaqdan keçirib. Buna baxmayaraq, qurultayda Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının 90 milyard dollara çatdığı və xarici borcun ümumi daxili məhsula nisbətinin 5,6 faiz təşkil etdiyi bildirildi. Bu göstəricilər maliyyə siyasətində ehtiyatlılığın və uzunmüddətli sabitliyin əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Maliyyə dayanıqlığının əsl dəyəri isə yalnız ehtiyatların həcmi ilə ölçülmür. Dövlətin qarşısında duran daha mühüm məsələ həmin maliyyə imkanlarını gələcək iqtisadi artımın keyfiyyətinə çevirməkdir. İnvestisiya istehsalı genişləndirməli, yeni texnologiyalar gətirməli, məhsuldarlığı artırmalı və insan kapitalının inkişafını sürətləndirməlidir. Bu baxımdan xarici investorlardan gələn maraq da mühüm göstəricidir. Qurultayda sentyabrın sonunda keçirilmiş İnvestisiya Forumunda idarəçiliyində 30 trilyon dollardan çox vəsait olan aparıcı investisiya qurumlarının iştirak etdiyi bildirildi. Bu, Azərbaycanın iqtisadi sabitliyinə və investisiya mühitinə beynəlxalq marağın göstəricisi kimi təqdim olunur.

Gələcək inkişafın başqa bir mühüm xüsusiyyəti iqtisadiyyatın müxtəlif dayaqlarının bir-birini tamamlamasıdır. Enerji Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi imkanlarında mühüm yer tutur. Ölkənin neft, neft məhsulları, təbii qaz, elektrik enerjisi, neft-kimya məhsulları və gübrələr üzrə istehsal və ixrac imkanları beynəlxalq enerji bazarında Azərbaycanın çəkisini artırır. Yeni kontraktların imzalanması və hasilat imkanlarının genişləndirilməsi enerji siyasətinin uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir. Enerji sektorunun yaratdığı imkanların əhəmiyyəti onun digər iqtisadi sahələrlə əlaqəsində daha aydın görünür. Enerji gəlirləri infrastruktura, müdafiəyə, sosial siyasətə və regional inkişafa yönəldikcə iqtisadi sistemin müxtəlif elementləri arasında qarşılıqlı bağlılıq yaranır. Nəqliyyat və logistikanın inkişafı isə bu imkanları daha geniş regional iqtisadi əlaqələrə bağlayır. Prezident İlham Əliyevin qurultayda qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanın ərazisindən keçən tranzit yüklərinin həcminin orta müddətdə 30 milyon tona çatdırılması əlavə gəlirlər və minlərlə iş yeri ilə yanaşı, ölkənin beynəlxalq əhəmiyyətinin artmasına xidmət edəcək. Belə bir iqtisadi modeldə coğrafiya dövlət siyasəti ilə birləşir. Azərbaycanın enerji, nəqliyyat və logistika imkanları ölkənin regional əlaqələr sistemində rolunu genişləndirir. Mərkəzi Asiya ilə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin dərinləşməsi, D-8-ə üzvlük, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində fəallıq, Avropa İttifaqının üzv dövlətləri ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri Azərbaycanın xarici siyasət imkanlarının genişliyini göstərir.

Bu siyasətin mühüm xüsusiyyəti müstəqil qərarvermə imkanının qorunmasıdır. Dövlət başçısının qurultaydakı çıxışında xarici siyasətin milli maraqlar və müstəqillik prinsipləri üzərində qurulduğu vurğulanır. Azərbaycanın keçdiyi yol göstərib ki, siyasi müstəqilliyin dayanıqlılığı iqtisadi və hərbi imkanlarla sıx bağlıdır. Öz resurslarına söykənən dövlət xarici siyasətdə daha geniş manevr imkanları əldə edir, tərəfdaşlıqları milli maraqlar əsasında qurur və regional proseslərdə öz mövqeyini daha ardıcıl müdafiə edir. İnkişaf gündəliyinin sosial ölçüsü də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin gücü insanın gündəlik həyatında hiss olunanda daha real məna qazanır. Əməkhaqqının və pensiyaların artırılması, sosial müdafiənin gücləndirilməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması, regionların inkişafı və insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi iqtisadi siyasətin sosial nəticəsini formalaşdırır. Bu yanaşmada iqtisadi artım özlüyündə məqsəd kimi çıxış etmir; onun nəticələri cəmiyyətin rifahında görünməlidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası da bu böyük inkişaf gündəliyinin ayrılmaz hissəsidir. Həmin ərazilərdə 96 min insanın yaşaması, işləməsi və təhsil alması, bərpa prosesinə 28 milyard manat vəsait ayrılması və 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş məcburi köçkünlərin məskunlaşdırılması artıq yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Qarşıdakı illərdə Böyük Qayıdışın sürətlənməsi ilə həmin ərazilərin Azərbaycanın sosial, iqtisadi və inzibati məkanına inteqrasiyası daha da dərinləşəcək. Burada dövlət quruculuğunun yeni məzmunu üzə çıxır. Ərazi üzərində suverenliyin təmin olunması siyasi və hüquqi nəticə yaratdısa, həmin ərazilərdə məktəblərin, xəstəxanaların, yaşayış məntəqələrinin, biznes subyektlərinin və sosial xidmətlərin fəaliyyət göstərməsi suverenliyin gündəlik həyatda möhkəmlənməsini təmin edir. Qarabağın bərpası bununla Azərbaycanın ümumi inkişaf modelinin tərkibinə daxil olur. Bütün bu istiqamətləri birləşdirən məqam idarəetmənin keyfiyyətidir. Müasir dövlət qarşısında çoxsaylı və bir-biri ilə bağlı vəzifələr dayanır. Təhlükəsizlik iqtisadi güc tələb edir, iqtisadi güc insan kapitalına söykənir, insan kapitalı təhsil və elm vasitəsilə formalaşır, texnoloji inkişaf informasiya təhlükəsizliyini gündəmə gətirir, xarici siyasətin imkanları isə daxili güc və iqtisadi dayanıqlıqla tamamlanır. Buna görə gələcək dövlət idarəçiliyində sahələr üzrə parçalanmış yanaşma əvəzinə, vahid strateji düşüncə daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin qurultaydakı çıxışında səslənən istiqamətlər də məhz belə bütöv mənzərə yaradır. Dövlətin qarşısında duran vəzifələrin sayı çox olsa da, onların arxasında vahid məntiq görünür: Azərbaycanın təhlükəsizliyini qorumaq, iqtisadi müstəqilliyi möhkəmləndirmək, insan kapitalını yüksəltmək, texnologiyadan səmərəli istifadə etmək, beynəlxalq mövqeləri gücləndirmək və azad edilmiş ərazilərdə davamlı həyat qurmaq. Dövlət başçısının bu istiqamətləri “strateji əhəmiyyət daşıyan istiqamətlər” kimi təqdim etməsi də həmin bütövlüyü ifadə edir. Azərbaycanın qarşısında indi tamamilə başqa miqyasda bir inkişaf mərhələsi açılıb. Növbəti mərhələnin ölçüsü isə yalnız əldə edilmiş nəticələrin həcmi ilə müəyyənləşməyəcək; əsas məsələ həmin nəticələrin keyfiyyətli idarəetmə, yüksək texnologiyalar, güclü insan kapitalı və davamlı iqtisadi inkişaf vasitəsilə gələcəyə ötürülməsidir.

Tarixin müəyyən mərhələlərində dövlət öz varlığını qorumaq üçün mübarizə aparır, sonrakı mərhələdə isə qazandığı imkanları inkişaf modelinə çevirir. Azərbaycan bu keçidi artıq yaşayır: Zəfər dövlətin qarşısında yeni üfüqlər açdı; Böyük Qayıdış həmin üfüqün ərazi üzərində qurulan ifadəsinə çevrildi; iqtisadi və texnoloji inkişaf isə onun gələcək məzmununu müəyyənləşdirir. Bu gün Azərbaycanın qarşısında dayanan ən böyük vəzifə təhlükəsizliyi təmin edən, texnologiyaları mənimsəyən, insan kapitalına sərmayə qoyan, beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil mövqeyini qoruyan və vətəndaşına yüksək həyat keyfiyyəti təqdim edən dayanıqlı, müasir dövlət modelini daha da möhkəmləndirməkdir. Dövlətçilik tarixinin yeni mərhələsinin mahiyyəti də məhz budur: Azərbaycan qazandığı gücü qoruyur, onu inkişaf etdirir və öz gələcəyini milli iradə, bilik, texnologiya, iqtisadi dayanıqlıq və strateji düşüncə üzərində qurur.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının əməkdaşı