Geoloji kəşfiyyat – Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafının mühüm istiqaməti

Bakı:

24 °C

88 %

5 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Geoloji kəşfiyyat – Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafının mühüm istiqaməti

Geoloji kəşfiyyat – Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafının mühüm istiqaməti

23.09.2026 [17:48]

Azərbaycan tarixən zəngin təbii sərvətləri ilə tanınan ölkələrdən biri olub. Lakin təbii sərvətin mövcudluğu hələ onun tam iqtisadi dəyərə çevrilməsi demək deyil. Bunun üçün ilk növbədə həmin sərvətlərin dəqiq öyrənilməsi, ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi, müasir geoloji kəşfiyyat üsullarının tətbiqi və hasilatdan emala qədər uzanan ardıcıl istehsal zəncirinin formalaşdırılması tələb olunur. Məhz bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilmiş dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair müşavirə və burada qarşıya qoyulan vəzifələr Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun gələcək inkişafı baxımından diqqətəlayiqdir.

Prezident İlham Əliyevin müşavirədə səsləndirdiyi fikirlərdən biri xüsusilə diqqəti cəlb edir: Azərbaycanın bir sıra perspektivli yataqları hələ də öz geoloji kəşfiyyat dövrünü gözləyir. Bu fikir əslində ölkəmizin yeraltı sərvətləri ilə bağlı qarşıda dayanan böyük elmi və iqtisadi imkanların mahiyyətini ifadə edir. Sovet dövründə müəyyən geoloji tədqiqatlar aparılsa da, həmin mərhələdə Azərbaycanın bu sahədəki bütün potensialının hərtərəfli öyrənilməsi əsas prioritetlərdən olmayıb. İşğal illərində isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun təbii sərvətlərindən Azərbaycanın iqtisadi inkişafı naminə istifadə etmək mümkün olmayıb. Əksinə, həmin ərazilərdəki təbii resursların qanunsuz istismarı ilə bağlı faktlar mövcuddur.

Bu gün isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi həyata inteqrasiyası ilə yanaşı, burada mövcud mineral resursların müasir tələblər əsasında öyrənilməsi və iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması üçün yeni imkanlar yaranıb. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında qızıl, mis və molibden yataqları ilə bağlı işlərin sürətləndirilməsi də bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindəndir. Rəsmi məlumatda Ağdərədə artıq işlərə başlanıldığı, Kəlbəcər və Zəngilanda isə növbəti mərhələlərin nəzərdə tutulduğu bildirilir. Burada mühüm məqam yalnız mövcud yataqların istismarından ibarət deyil. Qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biri həmin yataqların ehtiyatlarını müasir geoloji üsullarla yenidən və daha dəqiq qiymətləndirməkdir. Çünki əvvəlki geoloji məlumatların bir hissəsi artıq köhnəlib. Son onilliklər ərzində elm və texnologiyanın inkişafı geoloqlara yerin təkindəki ehtiyatları daha dəqiq müəyyənləşdirmək üçün yeni imkanlar yaradıb. Məhz buna görə geoloji kəşfiyyat bu gün sadəcə yeraltı sərvətin axtarışı deyil, müasir texnologiyaların, elmi biliklərin və iqtisadi hesablamaların bir araya gəldiyi strateji sahədir.

Dövlət Proqramında bu istiqamətdə konkret mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi də diqqətəlayiqdir. Proqramın əsas məqsədi yalnız daha çox xammal hasil etmək deyil. Əsas hədəf hasil olunan xammalın ölkə daxilində daha çox emal edilməsi və onun hesabına yüksək əlavə dəyərin yaradılmasıdır. Başqa sözlə, filizin hasil olunaraq xammal şəklində satılması ilə kifayətlənmək əvəzinə, kəşfiyyatdan hasilata, zənginləşdirmədən emala, yarımfabrikatdan hazır məhsula qədər uzanan dəyər zəncirinin Azərbaycanda qurulması nəzərdə tutulur. Bu yanaşma ölkənin iqtisadi gəlirlərinin artması ilə yanaşı, yeni sənaye sahələrinin yaranmasına, müasir texnologiyaların tətbiqinə və məşğulluğun genişlənməsinə də şərait yarada bilər. Xüsusilə qızıl, mis və digər strateji metalların dünya iqtisadiyyatında əhəmiyyətinin artdığı bir dövrdə Azərbaycanın malik olduğu mineral resursların elmi əsaslarla araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi müşavirədə də dünyada metallara və strateji minerallara tələbatın enerji keçidi, elektromobillik, enerji saxlama sistemləri, yarımkeçiricilər və süni intellekt infrastrukturu kimi sahələrin inkişafı ilə əlaqədar artdığı vurğulanıb.

Azərbaycanın qarşısında duran mühüm istiqamətlərdən biri də geoloji kəşfiyyat coğrafiyasının genişləndirilməsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla yanaşı, Naxçıvan Muxtar Respublikasında da geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Prezident İlham Əliyev müşavirədə Naxçıvanın da uzun müddət lazımi səviyyədə geoloji tədqiq edilmədiyini və burada böyük yataqların mövcudluğu ehtimalının araşdırılmasının vacibliyini qeyd edib. Bu məqsədlə dövlət xətti ilə yanaşı, özəl sektorun və xarici investorların imkanlarından istifadə edilməsi də nəzərdə tutulur.

Müasir geoloji kəşfiyyatda texnologiyanın rolu isə xüsusi vurğulanmalıdır. Artıq yalnız ənənəvi üsullarla kifayətlənmək mümkün deyil. “AzerGold” tərəfindən hiperspektral peyk çəkilişləri və aeroelektromaqnit tədqiqatlar kimi müasir metodlardan istifadə olunması yeni perspektivli sahələrin müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Bu texnologiyalar yerin təkindəki geoloji xüsusiyyətlərin daha geniş ərazilər üzrə öyrənilməsinə və perspektivli sahələrin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Rəsmi təqdimata əsasən, mineral resurs bazasının genişləndirilməsi istiqamətində ilkin axtarış-qiymətləndirmə işləri 15 min kvadratkilometr ərazidə aparılır və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır. Bundan əlavə, 10 perspektivli qızıl-mis sahəsində axtarış-qiymətləndirmə, beş yataqda isə ilkin kəşfiyyat işləri davam etdirilir. Naxçıvandakı “Göydağ” və “Başkənd” mis-qızıl yataqları, Balakəndəki “Mazımçay” mis yatağı üzrə ilkin resursların müəyyənləşdirilməsi də bu istiqamətdə aparılan işlərin miqyasını göstərir.

Azərbaycanın mineral resurs potensialının öyrənilməsi yalnız ayrı-ayrı yataqların istismarı ilə məhdudlaşmır. Məsələn, “Filizçay” polimetal yatağı üzrə mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi planlaşdırılır. “Söyüdlü” və “Ortakənd” yataqları üzrə qızıl ehtiyatlarının hasilata cəlb edilməsi, “Daşkəsən” layihəsi üzrə isə dəmir filizinin emalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsal gücünün yaradılması nəzərdə tutulur. Bu faktlar göstərir ki, Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə təkcə yerin altındakı sərvəti tapmaq deyil, onu milli iqtisadiyyatın inkişafına xidmət edən məhsula çevirməkdir. Dövlət Proqramında 2027–2030-cu illər üzrə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinə ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya ehtiyacı qiymətləndirilir. Bu vəsaitin dövlət büdcəsi ilə yanaşı, dövlət müəssisələrinin və özəl sektorun vəsaitləri hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Proqramın icrası nəticəsində sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının artırılması qarşıya məqsəd qoyulub.

Məsələnin başqa bir mühüm tərəfi ekoloji məsuliyyətdir. Yeraltı sərvətlər milli sərvət olduğu kimi, təbiət də gələcək nəsillərə ötürülməli olan milli dəyərdir. Buna görə də yeni mədənlərin yaradılması və mövcud yataqların istismarı zamanı müasir ekoloji standartlara, ətraf mühitin qorunmasına və resurslardan səmərəli istifadəyə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Davamlı inkişafın əsas şərtlərindən biri iqtisadi məqsədlərlə ekoloji məsuliyyət arasında düzgün tarazlığın yaradılmasıdır. Bu baxımdan “perspektivli yataqların hələ də öz geoloji kəşfiyyat dövrünü gözləməsi” ifadəsi yalnız keçmişə aid bir fakt deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş böyük bir çağırışdır. Yer təkində olan hər bir ehtiyatın iqtisadi dəyərə çevrilməsi üçün əvvəlcə onu elmi əsaslarla tanımaq, ölçmək, qiymətləndirmək lazımdır. Geoloqun yerin qatlarında apardığı araşdırma ilə iqtisadçının hesablaması, mühəndisin texniki layihəsi və sənaye müəssisəsinin fəaliyyəti məhz bu mərhələlərdə bir-birini tamamlayır.

Azərbaycanın qarşısında indi yeni bir mərhələ açılır. Neft və qaz sənayesinin formalaşdırdığı iqtisadi təcrübədən istifadə etməklə qeyri-neft sektorunda yeni istehsal istiqamətlərinin yaradılması, mineral resursların ölkə daxilində emalının genişləndirilməsi və geoloji kəşfiyyatın müasir texnologiyalar əsasında aparılması iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xidmət edən istiqamətlərdəndir.

Nəticə etibarilə, son müşavirədə səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinə yeni yanaşmanın mahiyyətini ortaya qoyur - sərvəti yalnız tapmaq deyil, onu öyrənmək; yalnız hasil etmək deyil, emal etmək; yalnız xammal satmaq deyil, ondan yüksək əlavə dəyər yaratmaq. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdan Naxçıvana, Balakəndən Daşkəsənə qədər aparılan geoloji araşdırmalar Azərbaycanın mineral resurs xəritəsinin gələcəkdə daha da genişlənə biləcəyini göstərir. Bu proses həm elm, həm texnologiya, həm sənaye, həm də iqtisadiyyatın qarşılıqlı fəaliyyətini tələb edir. Yerin altında illərlə öz növbəsini gözləyən sərvətlərin üzə çıxarılması isə təkcə bugünün iqtisadi ehtiyaclarına deyil, Azərbaycanın gələcək nəsillər üçün daha dayanıqlı və şaxələndirilmiş iqtisadi sistem qurmaq məqsədinə xidmət edə bilər. Məhz buna görə geoloji kəşfiyyat qarşıdakı illərdə ölkənin sənaye siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çinarə Məmmədova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,

Naxçıvan şəhər 13 saylı tam orta məktəbin direktor müavini, partiya fəalı

Paylaş:

Baxılıb: 135 dəfə