Traktat dilində poeziya

Bakı:

2 °C

87 %

10 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Traktat dilində poeziya

Traktat dilində poeziya

25.11.2023 [12:10]

Ziqmund Freydin psixoanaliz təlimi haqqında bir neçə kəlmə

Müəllifini unutduğum bir fikir var, deyirdi ki, iyirminci əsrin taleyini üç yəhudi müəyyənləşdirib: siyasətdə - Karl Marks, elmdə - Albert Eynşteyn, incəsənətdə - Ziqmund Freyd.

Xeyli şişirdilmiş olsa da, bu fikirdə gerçək payı az deyil. Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsi dünya ədəbiyyatına, incəsənətinə bu gün də təsir göstərməkdədir. Hərçənd o, yaratdığı nəzəriyyənin sxemləri üzərində qurulmuş sənət əsərlərini əsla bəyənmirdi.

***

Freyd öz təlimini yeni dövrün dininə, ehkamına çevirmək istəyirdi. Bu arzusunu əvvəlcə şagirdi, sonra rəqibi olmuş Karl Yunqa bildirəndə Yunq bundan dəhşətə gəlmişdi; isveçrəli dahiyə görə, elmdə ehkam ola bilməzdi. Freyd isə özgə fikrə dözümsüz idi, öz nəzəriyyəsinin sözsüz-sovsuz qəbul olunmasını istəyirdi. İki ən böyük şagirdi - Adolf Adlerlə Karl Yunq məhz xarakterinin bu cəhəti ucbatından ondan ayrılmışdı.

Fəqət bu təfriqə dünya psixologiya elminə böyük fayda vermişdi, nəticədə biri individual psixologiya (Adler), o biri analitik psixologiya (Yunq) adlandırılan daha iki möhtəşəm təlim meydana gəlmişdi.

***

Elm deyirəm, ancaq bu təlimləri elm saymayanlar da az deyil. İndinin özündə də psixoanalizi şarlatanlıq hesab eləyən, onu təbabət elmindən qıraq tutan nə qədər ağıllı-başlı adam var. Freyd (elə adını çəkdiyim o birilər də) təhtəlşüur sahəsində fəaliyyətinə həkim kimi, alim kimi başlamışdısa da, sonradan bu çərçivələri qırıb psixoloji ümumiləşdirmələr aparmış, fəlsəfi qənaətlər hasil eləmişdi.

İnsanın ömrü boyu canındakı natamamlıq, şikəstlik kompleksini kompensasiya eləməyə çalışdığını deyən Adlerin individual psixologiyasını sosiologiya elmi çərçivəsində nəzərdən keçirmək olar, daha doğrusu, elə belə də olmalıdır. Amma zənnimcə, nə Freydin, nə də Yunqun təlimi bu kontekstə sığmır, yəni elmin sərhədlərini aşır - biri poetik təfəkkür, o biri mistik təfəkkür mərtəbəsinə ucalır. Şübhəsiz, poetik düşüncə də, mistik düşüncə də elmi düşüncədən sonrakı mərhələlərdir.

***

Freydi çox vaxt şəxsi komplekslərini universal modelə çevirməkdə qınayırlar. Ziqmundun uşaqlığında, həm də bu uşağın gözü qabağında bir alman onun atasını küçədə təhqir eləmişdi, fəqət ata onu alçaldana cavab verə bilməmişdi, həqarəti udmuşdu. O gündən, o saatdan ata Freyd oğul Freydin gözündən düşmüşdü, oğlu Allah bildiyi, güvəndiyi atasının çiliklənmiş xarizmasının qırıntılarını bir daha bir yerə yığa bilməmişdi.

Atasının obrazıyla birlikdə Ziqmundun təxəyyülündən Allahın da surəti silinmişdi, zatən Allah dediyimiz ondan ötrü elə atanın bir başqa adıydı. Bu faktı əsas gətirənlər Freydin ortaya qoyduğu Edip (ata) kompleksini onun şəxsi travmasının məhsulu kimi qələmə verməyə çalışırlar. Ancaq məsələ bu qədər də sadə deyil.

Freydin kəşf elədiyi komplekslərin, ələlxüsus da Edip kompleksinin Avstriya-Macarıstan imperiyasında yaşayan yəhudilərə, hətta Vyananın konkret bir məhəlləsində məskunlaşmış yəhudi icmasına xas psixoloji zədələr olduğunu iddia eləyən tənqidçilər də var. Kafkanın əsərlərini, atasına məktublarını oxuyanda bu iddiaya inanmaq istəyirsən, fəqət oxşar duyğulara, travmalara dünyanın ən müxtəlif bölgələrində doğulmuş, ən müxtəlif irqlərə, xalqlara məxsus, ən müxtəlif dillərdə danışan yazıçıların əsərlərində də rast gəlmək olar.

Hansı ölkədə doğulur doğulsun, hansı dildə danışır danışsın, insan hər yerdə insandır, hamı bir materialdan yaranıb, sevəndə də, iyrənəndə də eyni cür sevir, eyni cür iyrənir. Bu baxımdan Freydin üzə çıxardığı psixoloji komplekslər də ümumbəşəridir, universaldır.

***

Bütün dahilər kimi Freyd də xoşbəxtliyin iksirini, azadlığın düsturunu axtarırdı.

O, şəxsiyyətin strukturunu üç elementə ayırmışdı: təhtəlşüur (İd), mən (Eqo), bir də fövqəl-mən (Super-Eqo). İd - bizim təbiətdən gələn gücümüzün, şüursuz vəhşi istəklərimizin adıdır. O heç bir qadağaya tabe olmaq istəmir, bütün əngəlləri uçurub yıxıb Eqo-nu bütünlüklə qapsamağa can atır. Ancaq bunun qarşısını alan, onu geriyə sıxışdıran Super-Eqo var.

Super-Eqonun bir adı da senzordur. Senzor rolunu Tanrı, din, qanun, vicdan da, ictimai normalar, adət-ənənə də, ata zəhmi, ana zabitəsi də oynaya bilər. Super-Eqo Mən-i İd-in işğalından qoruyur, ancaq Eqo bundan çox da məmnun deyil, o, İd-in ötürdüyü impulsların təhrikiylə davranmağa, ləzzət hissinə dalmağa can atır. Təhtəlşüuru hərəkətə gətirən məhz cismani ləzzət duyğusu (libido), cinsi həzz almaq prinsipidir.

Beləliklə, hər kəsin Mən-i odla su arasında qərar tutub: təhtəlşüur zövq almağı, fövqəl-mən bunun gətirə biləcəyi bəlalardan qorunmağı tələb eləyir.

***

Bir yanda yaşamaq həvəsi, o biri yanda ölüm qorxusu. Bu sxem bizə yaxşı tanışdır.

Hələ antik dövrün kirenaiklər məktəbinə mənsub filosoflar deyirdilər ki, hər bir canlı orqanizmi həzz duyğusu hərəkətə gətirir. Epikür məktəbinin məzunları bir az da uzağa gedib cismani həzzi intellektual, zehni həzzlə əvəzləmişdilər; yəni insan azad, təmənnasız yaşamağın zövqünə daldıqca ölüm qorxusunu da unudur, ölüm qorxusunu unutduqca kimsənin boyunduruğunu qəbul eləmir. Bunlara yaxın siniklər (kiniklər də deyilir) məktəbinin ulduzu Diogenin Makedoniyalı İsgəndərlə dialoqu hər kəsə bəllidir.

Freydizmi adını çəkdiyim fəlsəfi məktəblərin, xüsusilə Epikür məktəbinin davamı, xələfi də saya bilərik. Onun Eqo-su İd-in deterministik zənciriylə buxovlanıb. Eqo azad deyil - aşağıdan ona təhtəlşüur, yuxarıdan senzor təzyiq göstərir.

Super-Eqonun Mən-i tam şəkildə qapsaması Eqo-nun mütləq əsirliyi, köləliyi, özündən əl çəkməsi, faktiki ölümü deməkdir. Bunun tərsinə, Eqonun hər iki asılılıqdan qurtulması üçün onun İd-ə qovuşması, Mən-in sərhədlərinin təhtəlşüurun hüdudlarıyla üst-üstə düşməsi lazımdır. Bu zaman şüurda senzora yer qalmır, Eqoya təzyiq göstərən İd - təhtəlşüur isə Mən-i tamamilə qapsayıb şüurla arasından sərhədi götürür, şüurun özünə çevrilir, onun yerini tutur. Freydə görə, insanın azadlığı da, xoşbəxtliyi də yalnız bu halda mümkündür.

F.Uğurlu

Paylaş:

Baxılıb: 674 dəfə