İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi artımın davamlı və sosial baxımdan ədalətli olması üçün əhalinin bütün təbəqələrinin maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının təmin edilməsi - maliyyə inklüzivliyi  vacib şərtdir. Azərbaycan da son illərdə bu istiqamətdə mühüm addımlar atmış, maliyyə sektorunun modernləşdirilməsi və rəqəmsallaşdırılması sahəsində ciddi nailiyyətlər əldə etmişdir. Prezident İlham Əliyevin 26 may 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında maliyyə inklüzivliyinin genişləndirilməsinə dair 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” bu sahədə həyata keçirilən siyasətin yeni mərhələsini təşkil edir. Sənəd yalnız maliyyə sektorunun inkişafına deyil, bütövlükdə ölkənin sosial-iqtisadi transformasiyasına xidmət edən genişmiqyaslı strateji proqram kimi qiymətləndirilə bilər.

İqtisadi siyasətin ən vacib istiqamətlərindən biri

Maliyyə inklüzivliyi anlayışı əhalinin və biznes subyektlərinin bank hesabları, kreditlər, əmanətlər, sığorta məhsulları, investisiya alətləri, elektron ödəniş sistemləri və digər maliyyə xidmətlərinə maneəsiz, təhlükəsiz və münasib qiymətlərlə çıxış imkanlarını ifadə edir. Başqa sözlə, maliyyə sisteminin əsas məqsədi yalnız kapitalın dövriyyəsini təmin etmək deyil, eyni zamanda iqtisadiyyatın bütün iştirakçılarını maliyyə münasibətlərinə cəlb etməkdən ibarətdir.

Müasir dövrdə maliyyə inklüzivliyi iqtisadi siyasətin ən vacib istiqamətlərindən biri hesab edilir. Çünki maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi vətəndaşların iqtisadi fəallığını artırır, yığım vərdişlərinin formalaşmasına kömək edir və investisiya potensialını gücləndirir. Bank hesabına malik olan vətəndaşlar gəlirlərini daha səmərəli idarə edə bilər, kredit resurslarından istifadə edərək sığorta vasitəsilə risklərini azalda və investisiya imkanlarından yararlana bilirlər. Bu isə öz növbəsində ölkədə daxili maliyyə resurslarının formalaşmasına və iqtisadi aktivliyin yüksəlməsinə şərait yaradır.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, maliyyə inklüzivliyi ilə iqtisadi artım arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və digər nüfuzlu təşkilatların araşdırmalarına əsasən, maliyyə xidmətlərindən istifadənin geniş yayıldığı ölkələrdə ÜDM-in artım tempi daha yüksək olur, yoxsulluq səviyyəsi azalır və sosial bərabərlik güclənir. Maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının artması xüsusilə aşağı gəlirli əhali qruplarının iqtisadi fəaliyyətə qoşulmasına imkan verir. Beləliklə, maliyyə inklüzivliyi sosial inteqrasiyanın və inklüziv iqtisadi inkişafın mühüm mexanizmlərindən biri kimi çıxış edir.

Maliyyə inklüzivliyinin digər mühüm təsiri sahibkarlığın inkişafı ilə bağlıdır. Kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvələrindən hesab olunur. Lakin bir çox hallarda bu müəssisələr maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının məhdud olması səbəbindən fəaliyyətlərini genişləndirə bilmirlər. Maliyyə inklüzivliyinin yüksəlməsi sahibkarların kredit, lizinq, faktoring və digər maliyyə alətlərindən istifadə imkanlarını genişləndirərək biznes fəaliyyətinin inkişafına şərait yaradır. Nəticədə yeni müəssisələr yaranır, məşğulluq artır və iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyəti yüksəlir. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı maliyyə inklüzivliyinə yeni məzmun qazandırmışdır. Mobil bankçılıq, elektron pul kisələri, rəqəmsal ödəniş sistemləri və fintech həlləri ənənəvi maliyyə xidmətlərinin əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir. Xüsusilə kənd və ucqar ərazilərdə yaşayan əhalinin maliyyə xidmətlərindən istifadəsi rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə daha əlçatan olmuşdur. Bu proses həm maliyyə əməliyyatlarının sürətlənməsinə, həm də əməliyyat xərclərinin azalmasına səbəb olmuşdur.

Azərbaycan üçün maliyyə inklüzivliyi məsələsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə həyata keçirilən iqtisadi islahatlar, rəqəmsal hökumət layihələri, elektron ödəniş sistemlərinin inkişafı və bank sektorunda aparılan struktur dəyişiklikləri maliyyə xidmətlərinin əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir. Bununla belə, regionlar üzrə maliyyə əlçatanlığında fərqlər, mikro sahibkarların maliyyələşmə problemləri və maliyyə savadlılığının yetərli səviyyədə olmaması yeni çağırışlar yaratmaqdadır. Məhz buna görə də Prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasında maliyyə inklüzivliyinin genişləndirilməsinə dair 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” maliyyə sisteminin inkişafını yeni mərhələyə çıxarmağı hədəfləyir.

Proqramın əsas məqsədi maliyyə xidmətlərini ölkənin bütün vətəndaşları üçün əlçatan etmək, iqtisadi inkişafın nəticələrindən daha geniş əhali qruplarının faydalanmasını təmin etmək və maliyyə sektorunun iqtisadi artıma töhfəsini artırmaqdan ibarətdir. Bu yanaşma maliyyə sisteminin yalnız iqtisadiyyatın müəyyən seqmentlərinə deyil, bütövlükdə cəmiyyətin rifahına xidmət edən sosial-iqtisadi institut kimi formalaşdırılmasına yönəlmişdir.

Dövlət Proqramının qəbul edilməsini şərtləndirən amillər

Azərbaycan son onilliklər ərzində maliyyə sektorunun inkişafı sahəsində mühüm uğurlar əldə etmişdir. Bank sektorunda aparılan struktur islahatları, maliyyə bazarlarının tənzimlənməsinin təkmilləşdirilməsi, elektron hökumət sistemlərinin tətbiqi və rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin genişləndirilməsi nəticəsində maliyyə sisteminin dayanıqlılığı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Xüsusilə son illərdə rəqəmsal ödənişlərin sürətli inkişafı, onlayn bank xidmətlərinin geniş yayılması və nağdsız hesablaşmaların həcminin artması maliyyə sektorunun transformasiyasına ciddi təkan vermişdir. Mövcud nailiyyətlərə baxmayaraq, maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanları əhali və regionlar üzrə bərabər səviyyədə deyil. Dövlət Proqramında göstərildiyi kimi, 2011-ci ildə yetkin yaşlı əhalinin yalnız 14,9 faizinin bank hesabı olduğu halda, 2025-ci ildə bu göstərici 70,7 faizə yüksəlmişdir. Bu artım mühüm nailiyyət hesab olunsa da, inkişaf etmiş ölkələrin göstəriciləri ilə müqayisədə hələ də müəyyən fərqin mövcud olduğunu göstərir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə bank hesabına malik əhalinin xüsusi çəkisi 90-98 faiz arasında dəyişir.

Xüsusilə kənd yerlərində yaşayan vətəndaşlar, yaşlı insanlar, aşağı gəlirli ailələr, mikro sahibkarlar və kənd təsərrüfatı istehsalçıları maliyyə xidmətlərindən istifadə imkanları baxımından müəyyən məhdudiyyətlərlə üzləşirlər. Bank filiallarının qeyri-bərabər yerləşməsi, maliyyə savadlılığının aşağı səviyyədə olması və bəzi maliyyə məhsullarının yüksək qiyməti bu məhdudiyyətlərin əsas səbəblərindən hesab edilir. Digər mühüm amil iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi ilə bağlıdır. Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunun inkişafı dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biridir. Bu məqsədə nail olmaq üçün mikro, kiçik və orta sahibkarlığın maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi zəruridir. Mövcud maliyyələşmə mexanizmləri bəzi hallarda yeni yaradılmış bizneslərin və innovativ layihələrin ehtiyaclarını tam şəkildə qarşılamır. Bu səbəbdən alternativ maliyyə alətlərinin tətbiqi və maliyyə bazarlarının dərinləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Qlobal rəqəmsal transformasiya prosesləri də yeni Dövlət Proqramının qəbulunu şərtləndirən amillər sırasındadır. Dünyada maliyyə xidmətləri sürətlə rəqəmsallaşır, açıq bankçılıq modellər formalaşır və fintech şirkətlərinin rolu artır. Azərbaycanın beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi və maliyyə sektorunun qlobal tendensiyalara uyğun inkişaf etdirilməsi üçün bu sahədə yeni institusional və texnoloji yanaşmaların tətbiqi zəruri hesab olunur. Maliyyə inklüzivliyi sosial rifahın artırılması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Maliyyə xidmətlərindən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi əhalinin maliyyə təhlükəsizliyini artırır, gəlirlərin idarə olunmasını asanlaşdırır və vətəndaşların iqtisadi risklərə qarşı dayanıqlığını gücləndirir. Bu isə sosial sabitliyin və iqtisadi dayanıqlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.

Kənd təsərrüfatında maliyyə inklüzivliyinin əhəmiyyəti

Azərbaycan iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı strateji əhəmiyyətə malik sahələrdən biri hesab olunur. Ölkə əhalisinin mühüm hissəsi kənd yerlərində yaşayır və gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini aqrar fəaliyyətdən əldə edir. Son illərdə dövlət tərəfindən kənd təsərrüfatının inkişafı istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilsə də, fermerlərin maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanları hələ də arzuolunan səviyyədə deyil. Xüsusilə kiçik torpaq sahibləri, ailə təsərrüfatları və yeni fəaliyyətə başlayan fermerlər maliyyə resurslarına çıxış zamanı müəyyən çətinliklərlə üzləşirlər.

Kənd təsərrüfatının spesifik xüsusiyyətləri maliyyələşdirmə mexanizmlərinin də fərqli olmasını tələb edir. Aqrar istehsal mövsümi xarakter daşıdığı üçün fermerlərə uzunmüddətli və güzəştli maliyyə məhsulları lazımdır. Ənənəvi kredit mexanizmləri isə bir çox hallarda kənd təsərrüfatının risklərini və xüsusiyyətlərini tam nəzərə almır. Nəticədə fermerlərin bir hissəsi ya kredit ala bilmir, ya da yüksək faiz dərəcələri səbəbindən maliyyə resurslarından istifadə etməkdə maraqlı olmur.

“Azərbaycan Respublikasında maliyyə inklüzivliyinin genişləndirilməsinə dair 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” bu problemlərin həlli istiqamətində kompleks yanaşma təklif edir. Proqram çərçivəsində fermerlər üçün xüsusi kredit məhsullarının hazırlanması, aqrar sığorta mexanizmlərinin genişləndirilməsi, rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin kənd yerlərində tətbiqi və maliyyə savadlılığının artırılması nəzərdə tutulur. Bu tədbirlər kənd təsərrüfatının maliyyə dayanıqlığını gücləndirməklə yanaşı, kənd yerlərində sahibkarlığın inkişafına da müsbət təsir göstərəcəkdir.

Aqrar sığorta sisteminin genişləndirilməsi xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. İqlim dəyişiklikləri, quraqlıq, dolu, sel və digər təbii hadisələr kənd təsərrüfatında risklərin artmasına səbəb olur. Fermerlərin bu risklərdən qorunması investisiya fəallığının yüksəlməsi və istehsalın davamlılığının təmin edilməsi baxımından vacibdir. Sığorta mexanizmlərinin inkişafı nəticəsində kənd təsərrüfatı istehsalçıları maliyyə itkilərindən daha effektiv şəkildə qoruna biləcəklər. Kənd təsərrüfatında rəqəmsal maliyyə həllərinin tətbiqi fermerlərin maliyyə xidmətlərindən istifadəsini asanlaşdıracaq. Mobil tətbiqlər vasitəsilə kredit müraciətlərinin edilməsi, subsidiya ödənişlərinin rəqəmsal formada həyata keçirilməsi, elektron ödəniş sistemlərinin genişləndirilməsi və maliyyə əməliyyatlarının onlayn aparılması kənd yerlərində maliyyə əlçatanlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır.

Kənd təsərrüfatında maliyyə inklüzivliyinin genişləndirilməsi aqrar sektorun modernləşdirilməsinə, məhsuldarlığın yüksəlməsinə, ərzaq təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə və regionların sosial-iqtisadi inkişafına mühüm töhfə verə bilər.

Rəqəmsal maliyyə transformasiyası

Yeni Dövlət Proqramında rəqəmsal maliyyə transformasiyası əsas prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Proqram açıq bankçılıq sisteminin inkişafını, rəqəmsal identifikasiya mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsini, biometrik texnologiyaların tətbiqini və ani ödəniş sistemlərinin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu tədbirlər maliyyə xidmətlərinin daha sürətli, daha təhlükəsiz və daha əlçatan olmasına imkan yaradacaqdır. Açıq bankçılıq konsepsiyasının tətbiqi maliyyə sektorunda rəqabətin güclənməsinə və innovativ xidmətlərin yaranmasına şərait yarada bilər. Müştərilər müxtəlif maliyyə institutlarının xidmətlərindən daha rahat istifadə edə, maliyyə məlumatlarını təhlükəsiz şəkildə paylaşa və daha uyğun maliyyə məhsullarını seçə biləcəklər. Bu isə bazarda şəffaflığın artmasına və xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə səbəb olacaqdır.

Rəqəmsal transformasiya maliyyə əməliyyatlarının xərclərinin azalmasına da mühüm təsir göstərir. Ənənəvi filial şəbəkələrinin saxlanılması ilə müqayisədə rəqəmsal xidmətlərin təqdim edilməsi daha az xərc tələb edir. Bu isə maliyyə xidmətlərinin daha geniş əhali qrupları üçün əlçatan olmasına imkan yaradır. Rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişafı kölgə iqtisadiyyatının azaldılması, vergi daxilolmalarının artırılması və maliyyə şəffaflığının gücləndirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nağdsız ödənişlərin geniş yayılması iqtisadi münasibətlərin daha şəffaf şəkildə həyata keçirilməsinə şərait yaradır və dövlətin fiskal siyasətinin effektivliyini artırır.

Maliyyə savadlılığının artırılması

Maliyyə inklüzivliyinin uğurlu inkişafı yalnız maliyyə xidmətlərinin əlçatanlığından deyil, həm də vətəndaşların həmin xidmətlərdən düzgün və səmərəli istifadə etmək bacarığından asılıdır. Maliyyə savadlılığı insanların şəxsi büdcəsini idarə etmək, kredit öhdəliklərini qiymətləndirmək, investisiya qərarları qəbul etmək və maliyyə risklərini anlamaq qabiliyyətini ifadə edir. Maliyyə savadlılığının aşağı olması bir sıra mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. İnsanlar kredit məhsullarının şərtlərini tam anlamadan borclanma qərarı verə bilər, yüksək riskli investisiyalara vəsait yatıra və ya maliyyə fırıldaqlarının qurbanına çevrilə bilərlər. Bu səbəbdən maliyyə maarifləndirilməsi maliyyə inklüzivliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab olunur.Yeni Dövlət Proqramı maliyyə savadlılığının artırılması istiqamətində geniş tədbirlər paketini nəzərdə tutur. Məktəblərdə maliyyə təhsili elementlərinin tətbiqi, ali təhsil müəssisələrində maarifləndirici proqramların həyata keçirilməsi, rəqəmsal təlim platformalarının yaradılması və əhalinin müxtəlif qrupları üçün maarifləndirici kampaniyaların təşkili bu istiqamətdə nəzərdə tutulan əsas tədbirlərdəndir. Maliyyə savadlılığının yüksəldilməsi vətəndaşların maliyyə qərarlarının keyfiyyətini artırmaqla yanaşı, maliyyə sisteminə olan etimadın güclənməsinə də xidmət edir. Daha məlumatlı maliyyə davranışı əhalinin yığım səviyyəsini artırır, investisiya fəallığını yüksəldir və ümumilikdə iqtisadi sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir.

Sığorta bazarının inkişaf perspektivləri

Maliyyə inklüzivliyinin vacib elementlərindən biri də sığorta xidmətlərinin geniş əhali təbəqələri üçün əlçatan olmasıdır. Azərbaycanda son illərdə sığorta bazarında müəyyən inkişaf müşahidə olunsa da, bu sektorun iqtisadiyyatda payı hələ də inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə aşağı səviyyədədir. Könüllü sığorta məhsullarından istifadə səviyyəsinin məhdud olması, regionlarda sığorta xidmətlərinin zəif yayılması və bəzi məhsulların yüksək qiyməti sektorun əsas problemləri kimi qalmaqdadır.

Yeni Dövlət Proqramı sığorta bazarının inkişafına xüsusi diqqət ayırır. Sığorta məhsullarının çeşidinin artırılması, rəqəmsal satış kanallarının genişləndirilməsi, aqrar sığorta sisteminin təkmilləşdirilməsi və könüllü tibbi sığorta bazarının inkişaf etdirilməsi proqramın mühüm istiqamətləri sırasındadır.

Rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi sığorta sektorunda da yeni imkanlar yaradır. Onlayn sığorta müqavilələrinin bağlanması, elektron ödəniş sistemlərinin inteqrasiyası və süni intellekt əsaslı risk qiymətləndirmə mexanizmlərinin tətbiqi xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə səbəb olacaqdır. Bu isə sığorta bazarında rəqabətin güclənməsinə və vətəndaşların daha keyfiyyətli xidmət əldə etməsinə şərait yaradacaqdır.

Prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasında maliyyə inklüzivliyinin genişləndirilməsinə dair 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” ölkənin maliyyə sektorunun inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoyan mühüm strateji sənəddir. Proqram maliyyə xidmətlərinin yalnız böyük şəhərlərdə və yüksək gəlirli əhali qruplarında deyil, ölkənin bütün regionlarında və bütün sosial təbəqələr arasında əlçatanlığının təmin edilməsini hədəfləyir. Dövlət Proqramının uğurlu icrası nəticəsində maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanları genişlənəcək, sahibkarlığın maliyyələşdirilməsi yaxşılaşacaq, kənd təsərrüfatında investisiya fəallığı yüksələcək, rəqəmsal maliyyə həllərinin tətbiqi sürətlənəcək və sığorta bazarının inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoyacaqdır. Bununla yanaşı, maliyyə savadlılığının artırılması əhalinin maliyyə qərarlarının keyfiyyətini yüksəldəcək və maliyyə sisteminə olan ictimai etimadı daha da gücləndirəcəkdir.

Amal HƏSƏNLİ,

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat

Universitetinin baş müəllimi,

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru