Milli mübarizənin donuş nöqtəsi

Bakı:

29 °C

42 %

5 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Xəbər lenti / Milli mübarizənin donuş nöqtəsi

Milli mübarizənin donuş nöqtəsi

23.08.2023 [11:11]

Sakarya Meydan Müharibəsi

Günel ABBAS

Sakarya Meydan Müharibəsi Atatürkün böyük və qanlı döyüş mənasını verən “Melhame-i Kübra” ifadəsi ilə adlandırdığı Türk Qurtuluş Savaşının əhəmiyyətli bir döyüşüdür. 23 avqust 1921-ci il tarixində başlayan Sakarya Meydan Müharibəsi bu mənada, həm də Qurtuluş Döyüşünün dönüş nöqtəsi hesab olunur.

Müharibənin əhəmiyyəti

Sakarya Meydan Müharibəsi, Anadolu türk tarixinin ən əhəmiyyətli döyüşlərindən biridir. Yunan generalı Papulas tərəfindən yunan ordularına Ankaraya hərəkat əmri verilmişdi. Döyüşü yunan tərəfi qazansaydı, Türkiyə Böyük Millət Məclisi Sevr müqaviləsini qəbul etmək məcburiyyətində qalacaqdı. Digər tərəfdən, iyirmi dörd diviziyalıq rus əsgəri Qafqazda bu döyüşün nəticəsini gözləməkdə idi. Döyüşü türklərin uduzması halında Sevr müqaviləsi asanlıqla tətbiq edilə biləcəkdi.

Atatürkün əmri ilə...

Türkiyə Böyük Millət Məclisi Ordusunun Kütahya-Əskişəhər döyüşlərində məğlub olmasından sonra cəbhə kritik vəziyyətə düşmüşdü. Cəbhəyə gələn Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri və Baş Komandan Mustafa Kamal Paşa və Fevzi Paşa vəziyyəti yerində görüb komandanı öz üzərinə götürərək Qərb Cəbhəsi qoşunlarının şərqə çəkilməsinə qərar verdilər. Sakarya çayı ilə Yunan ordusu arasında böyük bir məsafə buraxaraq bu xətt üzərində müdafiəni davam etdirdilər.

Qazi Mustafa Kamal Paşa “Müdafiə xətti yoxdur; Səth müdafiəsi var. O səth bütün ölkədir. Torpağın hər qarışı vətəndaşın qanı ilə yuyulmadıqca vətən tərk edilə bilməz” əmrini verməklə döyüşü geniş əraziyə yaydı. Beləliklə yunan qüvvələri öz qərargahlarından ayrılaraq bölünəcəkdilər.

Türkiyə Böyük Millət Məclisi 1921-ci il avqustun 3-də Baş Qərargah rəisi İsmət Paşanı vəzifəsindən azad edərək, bu vəzifəyə, eyni zamanda, baş nazir və milli müdafiə müavini olan Fevzi Paşanı təyin etdi.

22 iyul 1921-ci ildə Sakarya çayının şərqinə çəkilməyə başlayan türk ordusu cənubdan şimala doğru 5-ci Süvari Korpusu (Çal dağının cənubu), 12, 1, 2, 3, 4-cü qruplar və Ekipaj Korpusu birinci sırada olacaq şəkildə hazırlandı. Püşkatma sürətlə başa çatdıqdan sonra Yunan qoşunları türk qoşunları ilə qarşılaşmadan 9 gün ərzində hücum mövqeyinə yürüş etdi. Bu yürüşün istiqaməti türk kəşfiyyat bölmələri tərəfindən müəyyən edilərək ön komandanlığa məruzə edildi. Bu, müharibənin taleyini həll edəcək strateji səhvlərdən biri idi. Çünki bununla yunanların hücumu öz üstünlüyünü itirdi. Lakin avqustun 14-də irəli gedən Yunan ordusu 3-cü korpusu ilə Sakarya çayının şərqində, 3-cü korpusu ilə Haymana istiqamətində və 2-ci korpusu ilə Manqalın cənub-şərqində cinah hücumuna başladı. Ancaq bu hücumlarda uğursuz oldular.

5713 şəhidlə nəticələnən milli mübarizə

Müharibə 100 km-lik ərazidə 22 gün və gecə davam etdi. Sonda Yunan ordusu Ankaranın 50 km-dən geri çəkildi. Ancaq Yunan ordusu geri çəkilərkən türklərin istifadə etməsi üçün heç bir şey buraxmamağa diqqət etmiş, dəmir yollarını, körpüləri uçurub, çoxlu kəndləri yandırmışdı.

Sakarya Meydan Müharibəsində Türk Ordusundan 5713 şəhid, 18480 yaralı, 828 əsir və 14268 itkin düşüb. Yunan ordusunun itkiləri isə ümumilikdə, 23 min 7 nəfər olub, onlardan 3758 ölü, 18 min 955 yaralı, 354 itkin qeydə alınıb. Sakarya Meydan Müharibəsində çoxlu zabit itkisi olduğu üçün bu döyüşə “Zabit Döyüşü” də deyilirdi. Mustafa Kamal Atatürk bu döyüşü “Sakarya Melhame-i Kübrası”, yəni qan gölü, qan dənizi adlandırırdı.

Belə ağır bir döyüşdə yunanların geri çəkilməkdən başqa çarəsi yox idi. Ancaq bu proses də səssiz baş vermədi. Onlar geri çəkilərkən 1 milyondan çox mülki türk vətəndaşı yunanlar tərəfindən zorlamalara məruz qalıb, vətəndaşların yanğınlar və talanlar nəticəsində evləri məhv olub.

Atatürkü Qazi edən döyüş

Müharibədən sonra Miralay Fahrettin bəy, Miralay Kazım bəy, Miralay Səlahəddin Adil bəy və Miralay Rüştü bəy Mirlivə rütbəsinə yüksəldilərək Paşa oldular. Mustafa Kamal Paşa Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Müşir rütbəsinə yüksəldilmiş və ona Qazi rütbəsi verilmişdi.

Atatürk Sakarya döyüşünə qədər hərbi rütbəsinin olmadığını, Osmanlının verdiyi rütbələrin yenidən Osmanlı imperiyası tərəfindən alındığını bildirir. O, “Nutuk” əsərində belə ifadələrdən istifadə edir: “Sakarya müharibəsi bitənə qədər mənim hərbi rütbəm yox idi. Bundan sonra Böyük Millət Məclisi tərəfindən marşal rütbəsi və Qazi titulu verildi. Məlumdur ki, Osmanlı dövlətinin rütbəsi həmin dövlət tərəfindən alınıb”.

Paylaş:

Baxılıb: 718 dəfə