Keçmişi xatırlamaq Avropanın təhlükəsizliyi üçün niyə vacibdir?

Avropada elə məsələlər var ki, onları yalnız bu gün baş verən hadisələrə baxmaqla başa düşmək mümkün deyil. Tarix və xalqın yaddaşı da belə məsələlərdəndir. Kənardan baxanda dövlətlərin keçirdiyi anım günləri adi mərasim kimi görünə bilər. Rəsmilər çıxış edir, şəhidlərin və qəhrəmanların xatirəsi yad olunur, gül qoyulur, tədbirlər keçirilir. Sonra həyat öz axarı ilə davam edir. Amma müharibələrdən, siyasi qarışıqlıqlardan və dövlət qurmaq uğrunda mübarizədən keçmiş ölkələr üçün belə günlərin mənası daha böyükdür. Bu tarixlər xalqa bir şeyi xatırladır: bu dövlət hansı çətinliklər hesabına qurulub və onu qorumaq niyə vacibdir?

Bu baxımdan Latviya və Ukraynanın təcrübəsi xüsusilə maraqlıdır. 11 avqust Latviyada müstəqillik uğrunda mübarizə aparanların xatirə günüdür. Bu tarix 1920-ci ildə Latviya ilə sovet Rusiyası arasında imzalanmış Riqa sülh müqaviləsinə bağlıdır. Həmin müqavilə Latviyanın müstəqillik müharibəsinin başa çatmasını təmin etdi. Amma “sülh müqaviləsi” sözlərinin arxasında böyük bir tarix dayanır. Latviyanın müstəqilliyi yalnız bir sənədin imzalanması ilə əldə olunmayıb, bundan əvvəl silahlı mübarizə, siyasi qarışıqlıq, mürəkkəb beynəlxalq vəziyyət və yeni dövlətin müstəqil yaşamaq hüququnu sübut etmək üçün aparılan mübarizə olub. Ona görə də 11 avqust Latviyada sadəcə təqvimdə olan bir tarix deyil. Kiçik bir ölkə üçün müstəqillik sadəcə hüquqi anlayış da deyil. Müstəqillik o deməkdir ki, xalq öz gələcəyini özü müəyyən edir, öz dövlət qurumlarına sahib olur, öz ərazisini qoruyur, öz siyasi yolunu seçir. Buna görə də müstəqillik uğrunda mübarizə aparan insanların xatirəsini yaşatmaq təkcə tarix dərsi deyil, bu gün yaşayan nəsil üçün də bir mesajdır.

Tarixi bir günə sığdırmaq olmaz

Birinci Dünya müharibəsindən sonra Latviyanın yaşadığı hadisələr göstərir ki, XX əsrin əvvəllərində Avropada vəziyyət necə qarışıq olub. Köhnə imperiyalar dağılır, yeni dövlətlər yaranırdı. Müharibələr gedir, müxtəlif siyasi qüvvələr hakimiyyət və təsir uğrunda mübarizə aparırdı. Diplomatiya ilə müharibə eyni vaxtda gedirdi, sülh danışıqları aparıldığı halda cəbhələrdə döyüşlər ara vermirdi. Yeni dövlətin gələcəyi yalnız başqa ölkələrin onu tanımasından asılı deyildi, həmin dövlətin öz xalqının və dövlət qurumlarının çətinliklər qarşısında möhkəm dayanması da vacib idi. Ona görə Latviyanın tarixi yaddaşı yalnız Riqa sülh müqaviləsinin imzalandığı gündən ibarət deyil. Bu yaddaşda müstəqillik uğrunda döyüşən insanlar, müharibədə baş verənlər, verilən siyasi qərarlar və dövlət qurmaq üçün ödənən ağır qiymət də var. Burada bütün Avropa üçün vacib bir sual ortaya çıxır: cəmiyyət sülhün və müstəqilliyin hansı qiymətə başa gəldiyini unutsa, nə baş verə bilər? Cavab düşündürücüdür.

Əgər yeni nəsil təhlükəsizliyi adi və həmişə olacaq bir vəziyyət kimi qəbul etsə, onu hansı təhlükələrin poza biləcəyinə diqqət yetirməyə bilər. Əgər insanlar müstəqilliyin həmişəlik təmin olunduğunu düşünsələr, dövlət institutlarının və beynəlxalq müttəfiqlərin əhəmiyyətini lazımınca qiymətləndirməyə bilərlər. Tarix yaddaşdan silindikcə keçmişdə buraxılmış siyasi səhvlər başqa formada təkrarlanır.

Yaddaş yalnız keçmiş demək deyil

Yaddaşa çox vaxt mədəni məsələ kimi baxılır. Əslində isə yaddaş siyasət və təhlükəsizliklə birbaşa bağlıdır. Müharibəni xatırlayan xalq sülhün qiymətini daha yaxşı bilir. Müstəqillik uğrunda mübarizəni xatırlayan cəmiyyət dövlətin suverenliyinə qarşı təhlükələrə başqa gözlə baxır. İnsan itkilərini unutmayan toplum müharibə və sülhlə bağlı qərarlara daha məsuliyyətlə yanaşır. Amma burada bir sərhəd də var. Tarixi yaddaşdan insanları bir-birinə qarşı qoymaq və ya siyasi təbliğat aparmaq üçün istifadə edilməməlidir. Yaddaş nifrət yaratmamalıdır, əksinə, insanları düşündürməlidir, təkcə qələbələri yox, itkiləri də xatırlatmalıdır, təkcə qəhrəmanlıqdan yox, siyasi qərarların hansı ağır nəticələrə səbəb ola biləcəyindən də danışmalıdır. Təkcə keçmişdəki qarşıdurmanı xatırlamaq yox, gələcəkdə baş verə biləsi yeni münaqişənin qarşısını necə almaq barədə düşünmək də lazımdır. Əslində sağlam tarixi yaddaşın mənası da budur - keçmişlə yaşamaq yox, keçmişdən dərs götürüb bu gün üçün daha düzgün qərarlar vermək. Latviyanın anım günü XX əsrin əvvəllərindəki müstəqillik mübarizəsi ilə bağlıdır. Ukraynada isə vəziyyət başqadır. 29 avqust Ukraynada həlak olmuş müdafiəçilərin xatirə günüdür. Bu gün ölkənin müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qoruyarkən həyatını itirmiş insanların xatirəsinə həsr olunub. Ukrayna üçün bunlar uzaq keçmiş deyil, söhbət yaxın tarixdən gedir. Məhz buna görə həmin günün Ukrayna cəmiyyətində emosional və siyasi təsiri böyükdür. Bu tarixdə 2014-cü ilin avqustunda baş vermiş İlovaysk faciəsi xüsusi yer tutur. İlovaysk həmin müharibənin ən ağır hadisələrindən biri olub. Döyüşlər nəticəsində çoxlu ukraynalı hərbçi həlak olub və bu hadisə Ukrayna xalqının yaddaşında dərin iz buraxıb. Amma 29 avqust yalnız İlovaysk döyüşü ilə bağlı deyil, bu tarix minlərlə insanın taleyini özündə birləşdirir: evə qayıtmayan əsgərlər, yaxınlarını itirən ailələr, atasız böyüyən uşaqlar, müharibənin ağır nəticələrini bu gün də ömründə daşıyan insanlar... Bütün bunlara görə həlak olmuş müdafiəçilərin xatirəsi artıq Ukraynanın bugünkü siyasi və milli kimliyinin bir hissəsinə çevrilib.

Tarix yenidən qarşımıza çıxanda Ukraynanın təcrübəsi Avropaya narahat bir sual verir: müasir Avropa dövləti yenidən öz varlığı üçün ciddi təhlükə ilə üzləşə bilərmi? Soyuq müharibə başa çatandan sonra çoxları belə düşünürdü ki, Avropada böyük müharibələr artıq keçmişdə qalıb. Qitə ölkələri bir-birinə daha sıx bağlanmışdı, iqtisadi əlaqələr güclənmişdi, beynəlxalq təşkilatlar inkişaf etmişdi. Bütün bunlar böyük müharibə ehtimalını azaldırdı. Amma son illərin hadisələri göstərdi ki, buna həddindən artıq arxayın olmaq təhlükəlidir. Ukraynada müharibə Avropanın gündəliyinə əvvəllər həll olunmuş hesab edilən bir çox məsələləri yenidən qaytardı: sərhədlər, ərazi bütövlüyü, müdafiə, hərbi ittifaqlar, enerji təhlükəsizliyi, dövlət institutlarının möhkəmliyi... Məhz buna görə Ukraynanın həlak olan müdafiəçiləri ilə bağlı yaddaş yalnız Ukrayna üçün əhəmiyyət daşımır, bu yaddaş bütün Avropa üçün vacibdir. Çünki “suverenlik”, “ərazi bütövlüyü” və “müstəqillik” sözləri sadəcə hüquqi terminlər deyil, bu sözlərin arxasında insanlar, ailələr, bütöv xalqlar dayanır.

Təhlükəsizliyə bütün ölkələr eyni gözlə baxmır

Müasir Avropanın əsas problemlərindən biri də budur ki, qitənin müxtəlif ölkələrinin təhlükəsizlik barədə tarixi təsəvvürləri eyni deyil. Qərbi Avropanın bəzi ölkələrində XX əsrin müəyyən hadisələri artıq tarix kitablarının mövzusuna çevrilib. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrində isə həmin hadisələrin bir çoxu hələ də insanların yaddaşında canlıdır. Bu fərqi nəzərə almamaq olmaz. Latviyanın yaddaşında müstəqillik uğrunda mübarizə xüsusi yer tutur. Ukraynanın yaddaşı isə bu gün davam edən müharibənin təsiri altında formalaşır. Polşanın, Baltik ölkələrinin, Finlandiyanın və digər Avropa dövlətlərinin də özünəməxsus tarixi təcrübəsi var. Avropa təhlükəsizlik siyasəti hazırlanarkən bütün bu fərqlər nəzərə alınmalıdır. Avropanın birləşib bütövləşməsi xalqların öz tarixini unutması demək olmamalıdır, əksinə, güclü Avropa müxtəlif xalqların təhlükəni niyə fərqli qəbul etdiyini başa düşməyi bacarmalıdır. Yalnız bu halda Avropada həqiqi siyasi birlikdən danışmaq olar.

Yaddaş insanları qarşı-qarşıya qoymamalıdır

Tarixi yaddaşın başqa tərəfi də var: yaddaş insanları birləşdirə bilər, amma yanlış istifadə olunarsa, cəmiyyəti parçalaya da bilər, bu zaman tarix siyasi mübarizədə alətə çevrilər. Həlak olan insanların xatirəsindən partiya mübarizəsində də istifadə etmək mümkündür. Keçmişdəki faciələr yeni qarşıdurmalar üçün bəhanəyə çevrilə bilər. Bu isə təhlükəli yoldur. Tarixi yaddaşa intiqam üçün yox, məsuliyyət üçün əl atılmalıdır. Əgər cəmiyyət həqiqətən həlak olan insanların xatirəsinə hörmət edirsə, onda əsas məqsəd belə faciələrin bir daha təkrarlanmamasına çalışmaq olmalıdır. Ona görə də başlıca sual yalnız “Biz kimi xatırlayırıq?” deyil. Əsas sual budur: “Biz keçmişdən nə öyrənmişik?”

Yaddaş da təhlükəsizliyin bir hissəsidir Bu gün Avropa yenidən ciddi problemlərlə üz-üzədir. Ukraynada müharibə davam edir, hibrid təhdidlər artır, dron texnologiyaları sürətlə inkişaf edir, kibermüharibə və kiberhücumlar genişlənir, kritik infrastruktur təhlükə qarşısındadır, informasiya müharibəsi aparılır, cəmiyyətlərdə siyasi parçalanma artır. Bütün bunlar Avropa ölkələrini təhlükəsizlik haqqında əvvəlki düşüncələrinə yenidən baxmağa məcbur edir. Amma təhlükəsizlik yalnız tankların, təyyarələrin və hərbi büdcənin hesabına başa gəlmir, bunlardan əvvəl başlayır. Əvvəlcə cəmiyyət öz dövlətinin dəyərini başa düşməlidir. Dövlət qurumları möhkəm olmalıdır. Vətəndaş demokratik sistemi qorumağa hazır olmalıdır. Dövlət informasiya təzyiqinə qarşı dayanmağı bacarmalı, müttəfiqlərlə birlikdə hərəkət edə bilməlidir. Buna görə tarixi yaddaş Avropanın təhlükəsizlik düşüncəsinin vacib hissəsi kimi qəbul edilməlidir.

Brüssel Şərqi Avropanı dinləməlidir

Avropa qurumları ümumi təhlükəsizlikdən çox danışır. Amma bütün Avropanın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin tarixi təcrübəsini də anlamaq lazımdır. Latviya üçün müstəqillik və ərazi təhlükəsizliyi tarixlə sıx bağlıdır. Ukrayna üçün isə bunlar artıq bu günün məsələsidir. Bu o demək deyil ki, Avropa hər bir ölkənin dediyini avtomatik qəbul etməlidir. Məsələ başqadır. Bir ölkənin mövqeyini qiymətləndirməmiş onun hansı tarixi yol keçdiyini başa düşmək lazımdır, əks halda Avropada təhlükəsizliklə bağlı müzakirələr kağız üzərində gözəl görünsə belə real həyatdan kənarda qalacaq. Müstəqilliyinə qarşı təhlükə ilə birbaşa üzləşmiş ölkələr bəzi risklərə uzun illər rahat şəraitdə yaşamış ölkələrdən fərqli baxır. Ona görə də onların səsi ümumavropa təhlükəsizlik müzakirəsində eşidilməlidir.

Tarixi yaddaş və beynəlxalq hüquq

Müasir beynəlxalq sistemin əsas prinsiplərindən biri budur ki, hər bir dövlətin suverenliyi var, ayrı-ayrı dövlətlərin və xalqların taleyi güc yolu ilə dəyişdirilməməlidir. Dünya müharibələrindən sonra Avropa beynəlxalq təşkilatları və hüquqi mexanizmləri məhz bir məqsədlə yaratdı, çünki hüquqi nizamın dağılmasının hansı ağır nəticələrə gətirib çıxardığını görmüşdü. Amma beynəlxalq hüququn özü dünyada sülhə avtomatik zəmanət vermir. Qanun olmalı, bu qanunları qoruyan institutlar olmalı, həmin institutları işlədən siyasi iradə olmalıdır. Cəmiyyət də nəyi qoruduğunu başa düşməlidir. Ona görə Avropanın təhlükəsizliyi üçün üç şey birlikdə lazımdır: hüquq, güclü dövlət institutları, siyasi məsuliyyət. Bunlardan biri zəifləyəndə bütün sistem zəifləyir.

Avropa nə dərs çıxara bilər?

Latviya və Ukraynanın tarixi yaddaşı Avropaya bir neçə mühüm dərs verir. Birincisi, müstəqilliyi ömürlük verilmiş zəmanət kimi qəbul etmək olmaz. İkincisi, ölkənin təhlükəsizliyi yalnız xarici müttəfiqlərdən asılı deyil, dövlətin daxilən güclü olması da çox vacibdir. Üçüncüsü, beynəlxalq hüquq Avropa nizamının əsas dayaqlarından biri olaraq qalmalıdır. Dördüncüsü, tarixi yaddaş müharibəni romantikləşdirmək üçün yox, onun əsl qiymətini başa düşmək üçün lazımdır. Nəhayət, ən başlıcası, Avropa öz ölkələrinin tarixini parçalanma səbəbi kimi yox, gələcək üçün dərs və təcrübə kimi qəbul etməlidir.

Latviyanın 1920-ci ildə başına gələnlərlə Ukraynanın XXI əsrdə yaşadıqları arasında təxminən bir əsr var. Tarixi şərait tamamilə fərqlidir, amma bir ümumi fikir var: müstəqillik sadəcə kağız üzərinə yazılan söz deyil, onun arxasında siyasi, hüquqi və insan həyatı baxımından böyük qiymət dayanır. 11 avqust Latviyada müstəqillik uğrunda mübarizə aparan insanların xatırlandığı gündür. 29 avqustda Ukraynada ölkəsini qoruyarkən həlak olmuş müdafiəçilər yad edilir. Bu iki tarixi bir-birindən uzun illər ayırır, amma hər ikisi eyni sualı ortaya qoyur: bu gün yaşayan nəsil vaxtilə insanların həyatı bahasına uğrunda mübarizə aparılmış dövlətin gələcəyini qorumaq üçün nə etməyə hazırdır? Bu sual artıq yalnız həmin ölkələrin özünə yox, bütün Avropaya aid məsələdir, çünki Avropanın ümumi təhlükəsizliyi ayrı-ayrı ölkələrin təhlükəsizliyindən başlayır. Avropa keçmişdə yaşamaq məcburiyyətində deyil, fəqət keçmişi unutmaq da olmaz. Tarixi xatırlamaq gələcəkdən qaçmaq demək deyil, əksinə, gələcəyə daha hazırlıqlı getməkdir.

Xatırlatdığımız hər iki tarix bütün Avropaya çox vacib bir həqiqəti andıra bilər: sülhü əbədi hesab etmək, müstəqilliyi həmişəlik təmin olunmuş saymaq, beynəlxalq hüququn öz-özünə işləyəcəyinə güvənmək olmaz. Bütün bunları qorumaq üçün daim siyasi iradə, güclü dövlət qurumları və cəmiyyətin dəstəyi lazımdır. Məhz buna görə yaddaş Avropanın təhlükəsizliyi baxımından mühümdür. Yaddaş bizə “suverenlik”, “ərazi bütövlüyü” və “beynəlxalq hüquq” kimi təmtəraqlı sözlərin arxasında əslində insan əzablarının dayandığını göstərir. Odur ki, anım günləri sadəcə keçmişə baxmaq üçün keçirilmir. Bu gün təhlükəsiz şəraitdə yaşayan bir nəslə adi görünən sabitlik gələcək nəsil üçün qorunması və möhkəmləndirilməsi vacib olan böyük bir sərvətə çevrilə bilər. Yaddaşa sədaqət təkcə həlak olanlara hörmət göstərmək deyil, keçmişi başa düşmək, sülhün qiymətini bilmək və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və

beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı