Müharibənin alqoritmi, Palantirin gücü və insan qərarının gələcəyi

Döyüş meydanında yeni inqilab: düyməni kim basır - komandir, yoxsa alqoritm?

Müharibə tarixində elə texnologiyalar meydana çıxıb ki, yalnız silahların imkanlarını genişləndirməyib, bütövlükdə döyüşün məntiqini dəyişdirib. Barıt, pulemyot, tank, hərbi aviasiya, radar, peyk kəşfiyyatı və pilotsuz uçuş aparatları bu baxımdan dönüş nöqtələri olub. İndi də həmin siyahıya yeni bir qüvvə əlavə olunmaqdadır: süni intellekt. Lakin bu dəfə söhbət yalnız daha dəqiq raketdən, daha sürətli təyyarədən və ya daha uzaq məsafəni görə bilən radardan getmir. Söhbət döyüş meydanında toplanan məlumatları təhlil edən, ayrı-ayrı hadisələr arasında əlaqə quran, mümkün hədəfləri müəyyənləşdirən və komandirlərə qərar variantları təqdim edən sistemlərdən gedir.

Beləliklə, XXI əsrin müharibəsi getdikcə iki paralel müstəvidə aparılır: birincisi, ənənəvi fiziki məkanda - quruda, havada, dənizdə və kosmosda; ikincisi isə məlumatların, rəqəmsal infrastrukturun və hesablama imkanlarının yaratdığı görünməz məkanda. Bu iki müstəvi bir-birindən ayrılmaz hala gəlir. Dronun kameradan aldığı görüntü, peykin ötürdüyü koordinat, radarın qeydə aldığı siqnal, rabitə sistemlərindən gələn məlumat və kəşfiyyat hesabatları vahid rəqəmsal mənzərədə birləşdiriləndə hərbi komandanlıq hadisələrin gedişini əvvəlkindən daha geniş miqyasda izləmək imkanı qazanır.

Süni intellektin hərbi tətbiqi müharibənin aparılma üsullarını dəyişir, Palantir kimi texnologiya şirkətləri isə bu dəyişikliklərin mühüm iştirakçısına çevrilir. ABŞ şirkəti olan Maven Smart System platforması müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatları birləşdirərək döyüş meydanının ümumi mənzərəsini yaratmaqla mümkün hədəflərin müəyyənləşdirilməsinə yardım edir. Ancaq belə sistemlərin imkanlarını qiymətləndirərkən mühüm fərqi qorumaq lazımdır: süni intellektin qərarverməyə dəstək göstərməsi ilə silahın insan müdaxiləsi olmadan hədəf seçib hücum etməsi eyni texnoloji və hüquqi kateqoriya deyil.

Palantir Technologies bu yeni hərbi-texnoloji ekosistemin diqqət çəkən şirkətlərindən biridir. 2003-cü ildə yaradılmış şirkət böyük həcmli məlumatların inteqrasiyası, təhlili və idarə edilməsi üzrə proqram təminatı hazırlayır. Onun rəhbəri Aleks Karp, şirkətin həmtəsisçilərindən biri isə Piter Tildir. Bu adlar ətrafında aparılan müzakirələr yalnız texnologiya ilə məhdudlaşmır: burada dövlət təhlükəsizliyi, özəl şirkətlərin hərbi qərarverməyə təsiri, siyasi ideologiya və rəqəmsal gücün cəmləşməsi məsələləri də ön plana çıxır.

Palantirin Maven Smart System platforması haqqında danışarkən onun dövlət qurumlarının istifadə etdiyi məlumatları əlaqələndirmək və hərbi planlaşdırmanı sürətləndirmək məqsədi daşıdığını nəzərə almaq lazımdır. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin 2024-cü ildə şirkətə Maven sistemi üzrə 480 milyon dollarlıq sifariş verdiyi, 2025-ci ilin mayında isə həmin müqaviləyə 795 milyon dollarlıq əlavə dəyişiklik etdiyi rəsmi açıqlamalarda göstərilib. Bu rəqəmlər hərbi əməliyyatlarda proqram təminatının artıq köməkçi xidmət səviyyəsindən çıxaraq strateji əhəmiyyətli infrastruktur elementinə çevrildiyini nümayiş etdirir. Maven sisteminin əhəmiyyəti məlumatın özündə deyil, müxtəlif məlumat mənbələri arasında əlaqə yaratmaq imkanındadır. Müasir döyüş meydanında kəşfiyyat məlumatları ayrı-ayrı qurumlarda, müxtəlif formatlarda və fərqli sürətlə toplanır. Bu məlumatların operativ şəkildə birləşdirilməsi komandirə hadisələrin gedişini daha dolğun qiymətləndirmək imkanı verir. Süni intellekt böyük həcmli informasiyanın ilkin emalını sürətləndirə, ehtimal olunan hərbi fəaliyyətləri üzə çıxara və qərar variantlarını sıralaya bilər. Nəticədə qərarvermə dövrü qısalır, əməliyyatların əlaqələndirilməsi asanlaşır, lakin yanlış məlumatın və ya səhv təhlilin nəticələri də eyni sürətlə yayıla bilir. Məhz bu nöqtədə texnoloji üstünlüklə strateji risk arasındakı sərhəd incəlir. İnsan komandirin qərar verməsi üçün saatlarla vaxt tələb edən məlumatların kompüter sistemi tərəfindən saniyələr ərzində işlənməsi böyük üstünlük yarada bilər. Ancaq alqoritmin sürəti onun nəticəsinin mütləq doğru olması demək deyil. Süni intellekt yanlış və ya natamam məlumat əsasında hədəfi səhv müəyyənləşdirə, mülki obyektlə hərbi obyekt arasındakı fərqi yetərincə nəzərə almaya, yaxud qeyri-müəyyənliyi dəqiq nəticə kimi təqdim edə bilər. Döyüş şəraitində isə səhvin qiyməti tək maliyyə itkisiylə ölçülmür - insan həyatı, mülki əhalinin təhlükəsizliyi və münaqişənin daha da genişlənməsi təhlükəsi məsələnin mərkəzində dayanır.

Bu səbəbdən Palantir ətrafında müzakirə olunan əsas sual belədir: texnologiya hərbi qərarları sürətləndirdikcə qərarın hüquqi və mənəvi məsuliyyəti kimdə qalır? Şirkət proqram təminatını hazırlayır, hərbi qurum ondan istifadə edir, komandir sistemin tövsiyəsini nəzərdən keçirir, silah platforması isə əmri icra edir. Bu zəncirin hər bir halqası fərqli rol oynayır. Lakin son nəticədə mülki şəxslərin həyatına təsir göstərən qərarın məsuliyyətini proqram koduna həvalə etmək mümkün deyil. Alqoritm nəticə təqdim edə bilər, ancaq hüquqi məsuliyyət daşıyan subyektin yerini tuta bilməz.

Burada daha geniş geosiyasi dəyişiklik də müşahidə olunur. Əvvəllər hərbi qüdrət əsasən canlı qüvvənin sayı, silah ehtiyatları, sənaye istehsalı və logistika imkanlarıyla ölçülürdüsə, indi məlumatları toplamaq, emal etmək və həmin məlumatlardan əməliyyat üstünlüyü yaratmaq bacarığı da mühüm amilə çevrilib. Bu, ənənəvi hərbi gücün əhəmiyyətini aradan qaldırmır, əksinə, rəqəmsal sistemlər real döyüş vasitələri, təlim keçmiş şəxsi heyət, rabitə, enerji təminatı və dayanıqlı logistika ilə birləşəndə daha böyük nəticə verir. Texnologiyanın özü müharibəni udmur, ondan məqsədyönlü və düzgün istifadə edən təşkilati sistem üstünlük qazanır.

Alqoritmin qarşısında beynəlxalq hüquq: sürət artdıqca məsuliyyət kimin üzərində qalır?

Süni intellektin hərbi tətbiqinə dair ən ciddi suallar onun texniki imkanlarından çox həmin imkanların hansı hüquqi çərçivədə istifadə olunmasıyla bağlıdır. Beynəlxalq humanitar hüquq müharibə aparan tərəflərdən mülki şəxslərlə döyüşçüləri fərqləndirməyi, hücumun gözlənən mülki zərərinin qazanılacaq konkret və birbaşa hərbi üstünlüklə müqayisədə həddindən artıq olmamasını, mülki əhalini qorumaq üçün mümkün ehtiyat tədbirlərinin görülməsini tələb edir. Bu prinsiplər yeni texnologiyalar meydana çıxdığına görə qüvvəsini itirmir; əksinə, texnologiyanın qərarverməyə təsiri artdıqca həmin qaydaların tətbiqi daha diqqətli yanaşma tələb edir.

Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi (BQXK) hərbi sahədə süni intellektin tətbiqinin həm müsbət imkanlarını, həm də ciddi risklərini vurğulayır. Bir tərəfdən, məlumatların daha sürətli təhlili mülki şəxslərin olduğu əraziləri müəyyənləşdirməyə, mümkün təhlükələri qiymətləndirməyə və hücum zamanı zərəri azaltmağa kömək edə bilər; digər tərəfdən, keyfiyyətsiz məlumatlar, alqoritmlərin qərəzli nəticələri və insanın kompüterin tövsiyələrinə həddindən artıq etibar etməsi yanlış qərarların sayını artıra bilər. BQXK bu halı “avtomatlaşdırma qərəzi” kimi xarakterizə edir: insan operator sistemin təqdim etdiyi nəticəni müstəqil yoxlamaq əvəzinə onu avtomatik olaraq təsdiqləməyə meyil göstərə bilər. Bu risk yalnız texniki səhvlə məhdudlaşmır. Əgər qərarvermə sistemi komandirə yüzlərlə mümkün hədəf təqdim edirsə, lakin həmin hədəflərin hər biri üçün məlumatların etibarlılığını və mülki əhaliyə yarana biləcək təhlükəni müstəqil qiymətləndirməyə kifayət qədər vaxt ayrılmırsa, sürət özü problemə çevrilə bilər. Əməliyyatın effektivliyi yalnız neçə hədəfin nə qədər qısa müddətdə müəyyənləşdirilməsi ilə ölçülməməlidir. Hədəfin qanuni olub-olmaması, hücumun mütənasibliyi və mülki şəxslərin qorunması eyni qərarın ayrılmaz hissəsidir.

ABŞ Müdafiə Nazirliyinin 2023-cü ildə yenilənmiş 3000.09 saylı direktivi də muxtar və yarımmuxtar silah sistemlərinin istifadəsində insanın müvafiq səviyyədə mühakimə və nəzarət imkanının saxlanmasını nəzərdə tutur. Sənəd sistemlərin etibarlılığının, təhlükəsizliyinin və real şəraitdə fəaliyyət qabiliyyətinin yoxlanmasını tələb edir. Bu, texnologiyadan istifadə edən dövlətlərin özləri üçün də problemin yalnız rəqibə qarşı üstünlük qazanmaqdan ibarət olmadığını göstərir. Yüksək texnoloji imkanlar nə qədər genişlənirsə, səhv qərarın qarşısını almaq üçün idarəetmə və nəzarət mexanizmlərinə ehtiyac da bir o qədər artır.

Burada hüquqi baxımdan üç anlayışı fərqləndirmək lazımdır. Birincisi süni intellektin kəşfiyyat məlumatlarını emal etməsi və qərarverənə tövsiyə verməsidir. İkincisi insanın konkret hücum qərarını verdiyi, lakin hədəfin seçilməsi və əmrin icrası mərhələlərinin əhəmiyyətli hissəsinin avtomatlaşdırıldığı sistemlərdir. Üçüncüsü isə hədəfi seçmək və ona hücum etmək kimi kritik funksiyaları insanın birbaşa müdaxiləsi olmadan həyata keçirən avtonom silah sistemləridir. Bu kateqoriyaların hamısını “robot özü qərar verir” ifadəsi ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Eyni zamanda, insanın formal olaraq prosesdə iştirak etməsi də onun qərara real təsir göstərdiyini avtomatik sübuta yetirmir.

Əgər operatorun qarşısında yalnız “təsdiqlə” düyməsi qalırsa, ona qərarı müstəqil qiymətləndirmək üçün yetərli məlumat və vaxt verilmirsə, insan nəzarətinin formal xarakter daşıması təhlükəsi yaranır. Buna görə də müasir müzakirələrdə “insan dövrədədir” ifadəsi ilə kifayətlənmək əvəzinə, insanın hansı məlumatı gördüyü, hansı alternativləri nəzərdən keçirə bildiyi, sistemin tövsiyəsini rədd etmək imkanına malik olub-olmadığı və qərarın sonradan necə yoxlandığı sualları ön plana çıxır. BQXK da hərbi süni intellektin insan qərarını dəstəkləməli, fəqət onu əvəz etməməli olduğu mövqeyini müdafiə edir.

Bu mübahisənin geosiyasi tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Süni intellektə əsaslanan hərbi sistemlərin inkişafı böyük dövlətlər arasında yeni texnoloji rəqabət yaradır. ABŞ hərbi proqram təminatına, peyk və sensor məlumatlarının inteqrasiyasına, pilotsuz sistemlərə və rəqəmsal komandanlığa sərmayə qoyur. Rusiya və Çin də hərbi texnologiyaların rəqəmsallaşdırılması və avtonom sistemlərin inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərir. Ukrayna müharibəsi isə dronların, elektron mübarizənin, məlumatların operativ təhlilinin və rəqəmsal koordinasiyanın müasir münaqişələrdə necə mühüm rol oynaya bildiyini göstərən nümunələrdən biridir. Bununla belə, heç bir dövlətin üstünlüyünü yalnız bir proqram təminatının və ya bir alqoritmin nəticəsi kimi qələmə vermək doğru olmaz. Hərbi uğur texnologiya, insan resursları, taktika, sənaye potensialı, logistika və siyasi məqsədlərin uzlaşmasından asılıdır.

Süni intellektin döyüş meydanında tətbiqi müdafiə sənayesinin iqtisadi modelini də dəyişir. Ənənəvi silah istehsalçılarından fərqli olaraq proqram təminatı şirkətləri yenilənən məhsullar, məlumat infrastrukturu və davamlı texniki xidmət vasitəsilə uzunmüddətli müqavilələrə əsaslanan mövqe qazana bilir. Maven üzrə yüz milyonlarla dollarlıq ABŞ müqavilələri bu dəyişikliyin konkret göstəricisidir. Lakin hərbi sistemlərin özəl şirkətlərin proqram təminatından asılılığının artması yeni risklər də yaradır. Dövlətin texnoloji suverenliyi, məlumatların təhlükəsizliyi, təchizatçıdan asılılıq, proqram təminatının yoxlana bilinməsi və münaqişə zamanı xidmətlərin davamlılığı məsələləri artıq milli təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu nöqtədə Palantir nümunəsi daha geniş bir tendensiyanı üzə çıxarır. Müharibənin gələcəyi təkcə silahları kimin istehsal etməsiylə yox, döyüş meydanının məlumat mənzərəsini kimin qurmasıyla da müəyyənləşə bilər. Məlumatı toplayan, onun təhlil üsulunu müəyyənləşdirən və komandirin qarşısına hansı variantların çıxarılmasına təsir edən şirkətlər əməliyyatların təşkilində mühüm rol qazana bilər. Bu isə demokratik nəzarət, satınalmaların şəffaflığı və özəl texnologiya şirkətlərinin dövlət siyasətinə təsiri haqqında sualları aktuallaşdırır.

Bununla yanaşı, süni intellektdən istifadənin beynəlxalq humanitar hüquqa uyğunluğu konkret sistemin adından və istehsalçısından asılı deyil. Eyni hüquqi prinsiplər istənilən dövlətin və silahlı qüvvənin istifadə etdiyi texnologiyalara şamil olunur. Mülki əhali ilə döyüşçülərin fərqləndirilməsi, mütənasiblik və hücum zamanı ehtiyat tədbirləri alqoritmin sürətindən, proqramın mənşəyindən və istifadəçinin siyasi məqsədlərindən asılı olmayaraq qüvvədə qalır. Hüquqi qiymətləndirmə üçün texnologiyanın necə işlədiyi, hansı məlumatlarla qidalandığı, konkret şəraitdə hansı nəticələr verdiyi və insan nəzarətinin necə təmin olunduğu araşdırılmalıdır.

Beynəlxalq səviyyədə müzakirələrin əsas məqsədi hərbi sahədə süni intellektin bütün tətbiqlərini eyni qaydada qadağan etməkdən ibarət deyil. Əsas məsələ insan həyatına ciddi təsir göstərən qərarlarda nəzarətin, hüquqi məsuliyyətin və sistemlərin etibarlılığının qorunmasıdır. Dövlət üçün çətinlik də bundadır - bir tərəfdən rəqiblərdən geri qalmamaq və texnoloji üstünlük qazanmaq istəyir, digər tərəfdən nəzarətsiz avtomatlaşdırmanın humanitar, siyasi və təhlükəsizlik nəticələri ilə üzləşə bilər. Bu iki məqsəd arasında tarazlığın qurulması yaxın illərin ən mühüm təhlükəsizlik məsələlərindən biri olacaq. Nəticə etibarilə süni intellekt müharibəni daha sürətli, məlumat tutumlu və texnoloji baxımdan mürəkkəb edir. Lakin sürət özü ədalət, dəqiqlik və ya qanunilik zəmanəti vermir. Palantir və Maven kimi sistemlərin inkişafı göstərir ki, proqram təminatı artıq müasir müdafiə infrastrukturunun mühüm hissəsidir. Bununla belə, alqoritmin verdiyi tövsiyə hüquqi hökm, texniki ehtimal isə mütləq həqiqət sayıla bilməz.

Müasir müharibədə əsas strateji sual təkcə kimin daha güclü süni intellektə malik olması deyil, həm də kimin bu gücü etibarlı, məsuliyyətli və hüquqa uyğun idarə edə bilməsidir. Əgər gələcəyin döyüş meydanında qərarlar saniyələr ərzində hazırlanacaqsa, insanın müstəqil mühakiməsi, hüquqi məsuliyyəti və mülki əhalinin müdafiəsi daha az deyil, daha çox əhəmiyyət daşıyacaq. Texnologiyanın tərəqqisi insan amilini aradan qaldırmamalıdır. Əksinə, alqorit?lərin imkanları artdıqca onların hansı məqsədlə, hansı sərhədlər daxilində və kimin məsuliyyəti altında istifadə olunması məsələsi daha ciddi nəzarət tələb edir. Müharibənin gələcəyini yalnız maşınların sürəti yox, insanın həmin sürətə hansı hüquqi və mənəvi sərhədləri qoya bilməsi də müəyyənləşdirəcək.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının əməkdaşı,

beynəlxalq hüquq üzrə ekspert