Enerji imperiyasının təhlükəsizlik sınağı və Yaxın Şərqin gələcəyi

2026-cı ilin oktyabrında Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyada olunan hücumlar Yaxın Şərqdə uzun illər davam edən münaqişənin yeni və təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərdi. Oktyabrın 10-da Kral Xalid Beynəlxalq 

Hava Limanına edilən hücum nəticəsində, Səudiyyə rəsmilərinin açıqlamalarına görə, yüzlərlə insan zərər çəkib. İlkin məlumatlarda 12 nəfərin öldüyü, 300-dən çox insanın yaralandığı bildirildi, sonrakı xəbərlərdə ölənlərin sayı 13 nəfər kimi göstərildi. Oktyabrın 11-də hava limanının başqa bir terminalına da mərmi düşdü, bir nəfər həlak oldu, 11 nəfər yaralandı. Hücumlar Yəməndə fəaliyyət göstərən husilərlə Səudiyyə Ərəbistanı arasında qarşıdurmanın artıq yalnız sərhəd bölgələrində və hərbi mövqelərdə cərəyan etmədiyini, mülki aviasiya və beynəlxalq nəqliyyat sistemini də təhlükə altına aldığını üzə çıxardı.

Bu hadisələrin əhəmiyyətini yalnız raketlərin hansı məsafəni qət etməsi və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin onları nə dərəcədə zərərsizləşdirməsi ilə öl?mək olmaz. Əsas məsələ budur ki, dünyanın ən böyük enerji istehsalçılarından biri öz iqtisadiyyatını yenidən qurmağa, beynəlxalq sərmayə cəlb etməyə və Yaxın Şərqdə sabitlik mərkəzi kimi mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışdığı bir vaxtda təhlükəsizlik böhranı ölkənin iqtisadi həyatının mərkəzinə yaxınlaşıb. Hava limanları, neft infrastrukturu, xarici 

investorların fəaliyyəti və milyonlarla insanın gündəlik həyatı eyni geosiyasi riskin tərkib hissəsinə çevrilir.

Husilər oktyabrın ortalarında Səudiyyə Ərəbistanının hava limanlarına və neft obyektlərinə qarşı hücumları davam etdirəcəklərini bəyan etdilər. “Reuters”in oktyabrın 14-də yaydığı məlumata görə, bundan əvvəl Səudiyyə neft nəhəngi “Saudi Aramco”nun qərargahına zərbə endirilmiş, obyektin bəzi hissələrinə geniş zərər dəydiyi barədə məlumatlar yayılmışdı. Səudiyyə rəsmiləri hadisənin miqyasına dair daha məhdud təsvir versələr də, hücumun özü strateji əhəmiyyətli obyektlərin qorunması məsələsini yenidən gündəmə gətirdi. Burada söhbət yalnız bir şirkətin və ya bir dövlətin təhlükəsizliyindən getmir. “Aramco” dünya enerji bazarının əsas iştirakçılarından biridir. Onun fəaliyyətində ciddi fasilə qlobal neft tədarükünə, bazar gözləntilərinə, daşınma xərclərinə və enerji idxal edən ölkələrin iqtisadiyyatına təsir göstərə bilər.

Bu böhranın köklərini anlamaq üçün Yəmən müharibəsinin tarixçəsinə qayıtmaq lazımdır. 2014-cü ildə husilər paytaxt Sənaya nəzarəti ələ keçirdilər. 2015-ci ilin martında Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya beynəlxalq səviyyədə tanınan Yəmən hökumətini dəstəkləmək məqsədilə hərbi əməliyyatlara başladı. Ər-Riyad üçün bu münaqişə sadəcə qonşu ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə deyildi. Yəmən Səudiyyə Ərəbistanının cənub sərhədi boyunca yerləşir, Qırmızı dənizə çıxışa və Bab əl-Məndəb boğazına yaxınlığına görə isə regional dəniz nəqliyyatının mühüm hissəsinə təsir göstərə bilər. Səudiyyə rəhbərliyi husilərin hərbi imkanlarının genişlənməsini və İranla əlaqələrinin möhkəmlənməsini özünün milli təhlükəsizliyi baxımından ciddi risk sayır. Husilər isə özlərini xarici müdaxiləyə qarşı mübarizə aparan qüvvə kimi təqdim edir, Səudiyyə Ərəbistanının hərbi əməliyyatlarını və Yəmənə tətbiq olunan məhdudiyyətləri öz hücumlarına əsas kimi göstərirlər. Bu mövqelərin hər biri siyasi məqsədlər daşıyır və müstəqil yoxlama tələb edən iddiaları qapsaya bilər. Lakin bir məsələ aydındır: on ildən artıq çəkən müharibə Yəmənin dövlət institutlarını zəiflədib, əhalinin humanitar vəziyyətini ağırlaşdırıb və regional rəqabətin nəticələrini adi insanların gündəlik həyatına daşıyıb. Səudiyyə Ərəbistanının strateji dilemması məhz burada üzə çıxır. Ölkə hərbi üstünlüyünü qorumağa çalışır, lakin qarşısında klassik dövlət ordusundan fərqli fəaliyyət göstərən, pilotsuz uçuş aparatları və raketlərdən istifadə edən, asimmetrik müharibə üsullarına üstünlük verən rəqib dayanır. Belə qarşıdurmalarda böyük hərbi büdcə və müasir silah sistemləri mühüm üstünlük yaratsa da, bütün riskləri aradan qaldırmır. Hücum çəkən tərəf nisbətən ucuz vasitələrlə müdafiə tərəfini bahalı hava hücumundan müdafiə sistemlərindən istifadə etməyə, hava nəqliyyatını məhdudlaşdırmağa və iqtisadi fəaliyyətin təhlükəsizliyinə əlavə vəsait ayırmağa məcbur qoya bilər. Hərbi nəticə ilə iqtisadi nəticə buna görə həmişə eyni olmur. Bununla belə, asimmetrik müharibənin effektivliyini yalnız rəqibə vurulan maddi zərərlə ölçmək yanlış olardı. Hava limanına hücumun arxasında təxirə salınan uçuşlar, qorxu içində qalan sərnişinlər, təhlükə altında olan hava limanı işçiləri və beynəlxalq səyahətçilər dayanır. Oktyabr hücumları zamanı zərərçəkənlər arasında Səudiyyə vətəndaşları ilə yanaşı başqa ölkələrin vətəndaşlarının da olduğu bildirildi. Bu fakt münaqişənin sərhədləri aşan humanitar nəticələrini göstərir. Sərnişin terminalı hərbi hədəf elan edilə biləcək adi obyekt deyil, onun hüquqi statusu konkret faktlardan asılı olsa da, mülki aviasiya və orada olan insanların təhlükəsizliyi beynəlxalq hüququn ciddi qorunmasını tələb edir.

Beynəlxalq humanitar hüquq münaqişə tərəflərindən mülki şəxslərlə döyüşçüləri fərqləndirməyi, hücumun gözlənən hərbi üstünlüyü ilə mülki zərər arasında mütənasibliyi qiymətləndirməyi və mülki itkiləri azaltmaq üçün mümkün olan bütün tədbirləri görməyi tələb edir. Bu öhdəliklər hücum çəkən tərəfə də, cavab zərbələri endirən tərəfə də aiddir. Bir tərəfin əvvəlki pozuntusu digər tərəfə mülki şəxsləri hədəfə almaq hüququ vermir. Təhlükəsizlik bəhanəsi ilə beynəlxalq humanitar hüququn kənara qoyulması münaqişəni dayandırmaq əvəzinə onun daha da genişlənməsinə yol aça bilər. Yəmən əhalisinin taleyi isə bu münaqişənin ən ağır və uzunmüddətli nəticəsidir. Hərbi əməliyyatlar uzandıqca ərzaq, su, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin təminatı çətinləşir, insanların yaşayış imkanları daralır, humanitar yardımın çatdırılması siyasi və hərbi qərarlardan asılı vəziyyətə düşür. Dünya ictimaiyyəti üçün əsas sual təkcə hansı tərəfin daha çox hərbi imkanlara malik olması deyil. Əsas sual budur: münaqişənin siyasi həlli üçün hansı real mexanizmlər var və niyə hərbi əməliyyatların uzanması milyonlarla insanın təhlükəsizliyini təmin edə biləcək sabit siyasi razılaşmanı hələ də əvəzləyə bilmir? Böhranın regional miqyasdan daha geniş təhlükəsizlik probleminə çevrildiyini oktyabrın 17-də Misir Prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisinin açıqlaması da göstərdi. O, Səudiyyə Ərəbistanından rəsmi müraciət daxil olacağı təqdirdə ölkəsinin krallığın müdafiəsi üçün zəruri tədbirlərə hazır olduğunu bildirdi və Misir parlamentinin fövqəladə iclasının çağırılmasını istədi. Bu bəyanat hələ Misirin müharibəyə qoşulması barədə qərar demək deyil, lakin Qahirənin təhlükəsizlik hesablamalarının dəyişdiyini göstərir. Misir üçün məsələ yalnız Səudiyyə Ərəbistanı ilə siyasi həmrəylik deyil. Qırmızı dənizdə və Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyin pozulması Süveyş kanalından keçən ticarətə, ölkənin valyuta gəlirlərinə və iqtisadi sabitliyinə birbaşa təsir göstərir.

Beləliklə, Yəməndəki qarşıdurma tədricən regional təhlükəsizlik arxitekturasının sınağına çevrilir. Səudiyyə Ərəbistanı öz hava məkanını və enerji infrastrukturunu qorumaq istəyir. Misir Qırmızı dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyini və Süveyş kanalının gəlirlərini müdafiə etməyə çalışır. İran isə husilərlə əlaqələri barədə ittihamları rədd edir və regional təsirini qorumağa çalışır. ABŞ üçün əsas məsələlər arasında tərəfdaşlarının müdafiəsi, dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyi və münaqişənin daha geniş müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq dayanır. Bu maraqların hər biri ayrıca başadüşüləndir, lakin onların hərbi üsullarla həyata keçirilməsi yeni qarşıdurma riskini də artırır. Burada beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında daha çətin sual dayanır: təhlükəsizlik naminə əlavə hərbi qüvvələrin cəlb edilməsi münaqişəni məhdudlaşdıracaq, yoxsa daha çox dövləti onun iştirakçısına çevirəcək? Bir dövlətin müdafiə tədbiri kimi qələmə verdiyi addım digər tərəfdə hücum hazırlığı kimi qəbul oluna bilər. Qarşılıqlı şübhə, cavab zərbələri və hərbi ittifaqların fəallaşması diplomatik manevr imkanlarını daralda bilər. Buna görə də hərbi çəkindirmə ilə diplomatik çıxış yolları paralel şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Münaqişənin iqtisadi tərəfi Səudiyyə Ərəbistanı üçün xüsusilə həssasdır. Kral Salman bin Əbdüləzizin rəhbərliyi və Vəliəhd, Baş nazir Məhəmməd bin Salmanın siyasi təşəbbüsləri ilə 2016-cı ildə elan edilən “Vision 2030” proqramı ölkənin neftdən asılılığını azaltmaq, turizm və texnologiya sektorlarını inkişaf etdirmək, özəl investisiyaları artırmaq və Səudiyyə Ərəbistanını qlobal logistika mərkəzlərindən birinə çevirmək məqsədi daşıyır. Proqramın məntiqi aydındır, gələcəkdə dövlətin iqtisadi sabitliyi yalnız neftin qiymətindən asılı qalmamalıdır. Lakin iqtisadi şaxələndirmə üçün beynəlxalq sərmayə, etibarlı nəqliyyat əlaqələri, təhlükəsiz şəhərlər və uzunmüddətli proqnozlaşdırıla bilən mühit lazımdır.

Səudiyyə Ərəbistanının Maliyyə Nazirliyinin 2026-cı il büdcə sənədində gəlirlər 1,147 trilyon rial, xərclər isə 1,313 trilyon rial həcmində proqnozlaşdırılıb. Təxminən 165 milyard riallıq kəsir ÜDM-in 3,3 faizinə uyğun hesablanıb. Nazirliyin 2027-ci il üçün ilkin büdcə bəyanatında isə 1,202 trilyon rial gəlirə qarşı 1,392 trilyon rial xərc və ÜDM-in 3,6 faizi həcmində kəsir nəzərdə tutulub. Həmin sənəddə qeyri-neft gəlirlərinin 2015-ci ildəki təxminən 166 milyard rialdan 2025-ci ildə 505 milyard rialadək yüksəldiyi göstərilir. Bu, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində ciddi dəyişiklikdir, lakin büdcə kəsirinin mövcudluğu və inkişaf layihələrinin maliyyələşdirilməsi zərurəti təhlükəsizlik böhranlarının iqtisadi qərarlara necə təsir edə biləcəyini də gündəmə gətirir.

Büdcə kəsirini avtomatik olaraq iqtisadi uğursuzluq kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Dövlətlər gələcək inkişafı maliyyələşdirmək üçün borclana, ehtiyatlarından istifadə edə və xərclərin strukturunu dəyişə bilərlər. Əsas məsələ böhranın nə qədər davam etməsi, gəlirlərin hansı mənbələrdən əldə olunması və investisiyaların nə dərəcədə məhsuldar olmasıdır. Əgər təhlükəsizlik xərcləri uzun müddət sürətlə artarsa, dövlət eyni vaxtda həm müdafiə qabiliyyətini gücləndirməli, həm də turizm, təhsil, rəqəmsal iqtisadiyyat və yeni iş yerləri yaratmaq üçün resurs ayırmalı olacaq. Bu, təkcə Səudiyyə Ərəbistanının deyil, münaqişə şəraitində inkişaf etməyə çalışan bir çox dövlətin üzləşdiyi dilemmadır.

Xarici investorların qərarlarına da yalnız vergi güzəştləri və dövlət təşviqləri təsir göstərmir, onlar hava limanlarının açıq qalmasını, əməkdaşlarının təhlükəsizliyini, məlumat və ödəniş sistemlərinin dayanıqlılığını, müqavilələrin icrasını və kapitalın ölkədən çıxarılması imkanlarını da qiymətləndirirlər. Bir neçə gün davam edən hücum belə biznes planlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də iqtisadiyyatın müasirləşdirilməsi ilə milli təhlükəsizliyin gücləndirilməsi bir-birindən ayrı iki istiqamət deyil. Onlar eyni strateji planın qarşılıqlı asılı hissələridir.

Enerji təhlükəsizliyinin başqa bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onun nəticələri böhran baş verən ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Neft hasilatı və daşınmasında yaranan ciddi fasilələr dünya bazarında qiymət gözləntilərini dəyişə, yanacağın və daşınmanın bahalaşmasına, istehsal xərclərinin artmasına səbəb ola bilər. Enerji idxalından asılı olan və maliyyə imkanları məhdud dövlətlər belə dəyişiklikləri daha çətin kompensasiya edir. Yanacağın qiymətindəki artım ərzaq məhsullarının daşınmasına, kənd təsərrüfatı istehsalına və kommunal xidmətlərə də təsir göstərir. Nəticədə geosiyasi qərarların iqtisadi yükü münaqişədə iştirak etməyən insanların da üzərinə düşə bilər. Bu baxımdan beynəlxalq təhlükəsizlik yalnız raketlərin qarşısını almaq və strateji obyektləri qorumaqla məhdudlaşmamalıdır. Təhlükəsizliyin iqtisadi, sosial və humanitar ölçüləri də var. Bir ölkənin neft ixracı qorunsa, lakin əhalinin böyük hissəsi bahalaşma, işsizlik və sosial xidmətlərin zəifləməsi ilə üzləşsə, həmin ölkənin uzunmüddətli dayanıqlığı yenə də sual altında qalacaq. Eyni qaydada, hərbi əməliyyatlarda üstünlük qazanmaq müharibədən sonrakı siyasi nizamı və insanların normal həyata qayıtmasını avtomatik təmin etmir. Məhz buna görə Yəmən münaqişəsinin həlli yalnız hərbi qüvvələrin balansı ilə ölçülməməlidir. Atəşkəsin bərpası, humanitar yardımın maneəsiz çatdırılması, mülki əhalinin müdafiəsi, tərəflər arasında danışıqlar və Yəmənin gələcək siyasi quruluşu barədə razılaşma uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtləridir. Xarici dövlətlərin təhlükəsizlik maraqları nəzərə alınmalıdır, lakin Yəmən cəmiyyətinin siyasi iradəsi və müharibədən zərər çəkmiş insanların hüquqları regional sövdələşmələrin kənarında qalmamalıdır.

Bu gün beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında bir neçə sual dayanır: Səudiyyə Ərəbistanı və onun tərəfdaşları hava limanlarına və enerji obyektlərinə qarşı hücumların qarşısını alarkən münaqişənin genişlənməsinə yol vermədən hansı müdafiə mexanizmlərini qura biləcəklər? Husilər hərbi əməliyyatların mülki əhaliyə və regional iqtisadiyyata vurduğu zərəri necə əsaslandırırlar? İranla bağlı ittihamlar və Tehranın öz mövqeyi hansı diplomatik mexanizmlərlə yoxlana və müzakirə oluna bilər? ABŞ və digər xarici güclər regional tərəfdaşların müdafiəsi ilə daha geniş müharibəyə cəlb olunmamaq arasında hansı tarazlığı seçəcəklər? Və ən vacibi: beynəlxalq hüququn prinsipləri yalnız siyasi bəyanatlarda qalacaq, yoxsa bütün tərəflərin davranışına real məhdudiyyət qoyacaq?

Bu sualların asan cavabı yoxdur. Lakin bir nəticə artıq aydındır: müasir dünyada dövlətin gücü yalnız malik olduğu silahların, enerji ehtiyatlarının və maliyyə resurslarının həcmi ilə müəyyən edilmir. Həmin resursların yaratdığı rifahı qorumaq, əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək, böhranları idarə etmək və siyasi rəqiblərlə danışıqlar üçün çıxış yolu saxlamaq da dövlət gücünün mühüm göstəriciləridir. Səudiyyə Ərəbistanının qarşısındakı sınaq buna görə yalnız “Vision 2030” proqramını davam etdirmək və ya müdafiə xərclərini artırmaq seçimi deyil; əsl sınaq təhlükəsizlik böhranının ölkənin iqtisadi transformasiyasını və regional siyasətini necə dəyişəcəyidir. Yəmən üçün isə əsas məsələ müharibənin yeni mərhələsinin ölkəni daha uzunmüddətli parçalanmaya sürükləyib-sürükləməyəcəyidir. Regionun digər dövlətləri üçün risk dəniz yollarının, enerji ticarətinin və siyasi sabitliyin daha geniş qarşıdurmanın girovuna çevrilməsidir. Dünya daha təhlükəsiz olmaq istəyirsə, münaqişənin hər bir mərhələsində yalnız “Kim üstün gəldi?” sualını verməklə kifayətlənməməlidir. “Neçə insan həyatını itirdi?”, “Hansı mülki obyektlər zərər gördü?”, “Böhranı dayandırmaq üçün hansı diplomatik imkanlar qaldı?” və “Müharibədən sonra insanlar necə yaşayacaqlar?” sualları da eyni dərəcədə vacib olmalıdır. Çünki davamlı sülh yalnız hücumların dayanmasıyla yaranmır; bu, insanların hüquqlarını qoruyan, dövlətlərin legitim təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə alan və mübahisələri güc tətbiq etmədən çözməyə imkan verən siyasi sistemin qurulmasıyla mümkündür. Dünyanın qarşısında duran seçim də məhz budur: hər yeni təhlükəyə daha böyük hərbi qarşıdurma ilə cavab verən sistem, yoxsa təhlükəsizliyi beynəlxalq hüquq, diplomatiya, iqtisadi dayanıqlılıq və insan həyatının dəyəri üzərində quran sistem. Yaxın Şərqdə baş verənlər bu seçimin nəzəri məsələ olmadığını göstərir. Onun nəticələri artıq hava limanlarında, enerji bazarlarında, dövlət büdcələrində və müharibə şəraitində yaşamağa məcbur olan insanların həyatında görünür.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert