Bir balaban əfsanəsi...

Bakı:

13 °C

94 %

5 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Mədəniyyət / Bir balaban əfsanəsi...

Bir balaban əfsanəsi...

07.12.2023 [14:47]

M.BAYRAMLI

Əzizim, balabanı,

Asta çal balabanı.

Hamının balası gəldi,

Bəs mənim balam hanı?

Bu, qədim el bayatısında adı keçən milli musiqi alətimiz balabandır. Bu səs möcüzəli, ruhani səsdir. Bu səs əski türk yurdu oğuz ellərindən ucalan ulu babalarımızın səsidir. İnsanın həzin duyğularını, sevgisini, nisgilini, könül fəryadını ifadə edir. Onun səsindəki həzinlik, inilti insanın könül pıçıltıları, qəlb sızıltıları ilə eynidir. Əbəs yerə, qərb musiqişünasları “balaban səsi insan səsinə çox yaxın yeganə musiqi alətir” deməyiblər. “Sarı gəlin”, “Gözəlim sənsən”, “Sən gəlməz oldun” dediyimizdə balaban ifası yada düşür.

Balaban sözü iki türk sözündən, “bala” və “ban” sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib. “Bala” kiçik, zərif, həzin mənalarını verirsə, “ban” isə dilimizin arxaik sözlərindən olub səs, ün mənasını daşıyır. Yəni “həzin səsli” alət deməkdir. Səslənməsinə və ölçüsünə görə müxtəlif növləri - aşıq balabanı, orkestr balabanı, pikkolo (cürə) balaban, bəm balaban, tenor balaban, alt balaban və s. var. Balaban ərik, qoz, tut və ya armud ağacından hazırlanır. Uzunluğu 28-30 santimetr olur və üzərində səkkiz dəlik açılır. Balabana qarğıdan hazırlanmış müştük taxılır və onun üzərinə keçirilmiş xamıt (qısqac) vasitəsilə alətin səsi nizamlanır.

Balabanın tarixi çox qədimlərə dayanır. Mingəçevir qədim yaşayış məskənində tapılan, e.ə əvvəl 1-ci əsrə aid sümükdən hazırlanmış nəfəsli musiqi alət balabanın ilk örnəyi sayılır. Digər tədqiqatçıların araşdırmalarına görə isə balabanın bir musiqi aləti kimi formalaşması təxminən 4-5 min il əvvəl baş verib.Bu çalğı alətinin adına “Kitabi Dədə Qorqud” dastanında, klassik Azərbaycan şairlərinin əsərlərində rast gəlinir. XI əsrdə Qətran Təbrizi divanının bir neçə yerində bu musiqi alətinin adını çəkib. Dahi musiqişünasımız Ədbülqadir Marağalının əsərlərində də balabanın adına rast gəlinir. O dövrün balaban ustalarının adı, təəssüf ki, dövrümüzə gəlib-çıxmayıb. Yalnız XVI əsrdə yaşamış şair və tarixçi İsgəndər Münşi öz əsərlərində Ustad Əsəd, Ustad Hüseyn və Şahməmməd kimi ifaçılarının adını qeyd edir. Çağdaş Azərbaycan balaban məktəbinin yaradıcısı isə yastı balaban ustası Əli Kərimov olub.

1931-ci ildə isə Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin tərkibinə daxil edilib və aparıcı alət hesab olunub. Üzeyir Hacıbəyovun “İkinci fantaziya”, Müslüm Maqomayevin “Azərbaycan çöllərində”, Hacı Xanmmədovun “Simfoniyetta” və bir sıra digər əsərlərində balabanın solo ifasına geniş yer ayrılıb.

Məlum olduğu kimi, Azərbaycan və Türkiyənin birgə hazırladığı “Balaban/mey sənətkarlığı və ifaçılıq sənəti” çoxmillətli mədəniyyət elementi Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Mühafizəsi Komitəsinin 18-ci sessiyasında UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Təmsilçilik Siyahısına (İCH) daxil edilib. Artıq Azərbaycanın Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısında 23 elementi var.

Paylaş:

Baxılıb: 673 dəfə